پرواز پروانه

گفتار اندر زادن منوچهر از مادر

2011-02-07T14:20:00.002+03:30

یکی پور زاد آن هنرمند ماه / چگونه ؟ سزاوار تخت و کلاه
چُن از مادر مهربان شد جدا / سبک تاختندش بر پادشا
برنده بدو گفت کای تاجور / یکی شادکن دل به ایرج نگر
جهان بخش را لب پر از خنده شد / تو گفتی مگر ایرجش زنده شد
585 گرفت آن گرانمایه را برکنار / نیایش همی کرد با کردگار
همی گفت کین روز فرخنده باد / دل بدسگالان ما کنده باد
همان کز جهان آفرین کرد یاد / ببخشود و دیده بدو باز داد
فِریدون چو روشن جهان را بدید / به چهر وی اندر سبک بنگرید
چُنین گفت کز پاک مام و پدر / یکی شاخ شایسته آمد به بر
590 مَی روشن آمد ز پُرمایه جام / مناچهره دارد منوچهر نام
چُنان پروردیدش که باد هوا / برو برگذشتن ندیدی روا
پرستنده یی که ش به بر داشتی / زمین را به پی هیچ نگذاشتی
به پای اندرش مُشک سارا بُدی / روان بر سرش چتر دیبا بُدی
چُنین تا برآمد برو سالیان / نیامدش ز اختر زمانی زیان
595 هنرها که بُد پادشا را بکار / بیاموختش نامور شهریار
چو چشم و دل پادشا باز شد / سپه نیز با او هم آواز شد
نیا تخت زرّین و گرز گران / بدو داد و پیروزه تاج سران
کلید در گنج های کَهُن / بدو داد جمله ز سر تا به بُن
سراپرده ی دیبه از رنگ رنگ / بدوی اندرون خیمه های پلنگ
600 چه اسپان تازی به زرّین ستام / چه شمشیر هندی به زرّین نیام
چه از جوشن و ترگ و رومی زره / گشادند مر بندها را گره
کمان های چاچی و تیر خدنگ / سپرهای چینی و ژوپین جنگ
برین گونه آراسته گنج ها / به گِرد آمده در بسی رنج ها
سراسر سَزای منوچهر دید / دل خویش را زو پر از مهر دید
605 کلید در گنج ِآراسته / به گنجور او داد و آن خواسته
همه پهلوانان لَشکرش را / همه نامداران کشورش را
بفرمود تا پیش اوی آمدند / همه با دل ِکینه جوی آمدند
به شاهی برو آفرین خواندند / زَبَرجد به تاجش برافشاندند
چو جشنی بُد این روزگار بزرگ / شده ، در جهان ، میش همرازِ گرگ
610 سپهدار چون قارن کاویان / سپه کَش چو شیروی و چون اندیان
چو شد ساخته کار لشکر همه / برآمد سر شهریار از رمه
به سلم و به تور آمد این آگهی / که شد روشن آن تخت شاهنشهی
دل هر دو بیداد شد پر نِهیب / که اختر همی رفت سوی نِشیب
نشستند هر دو به اندیشگان / شده تیره روزِ جفاپیشگان
615 یکایک بران رایشان شد درست / کزان رویشان چاره بایست جست
که سوی فِریدون فرستند کس / به پوزش ، کجا چاره این بود بس
بجستند از آن انجمن هردوان / یکی پاک دل مرد چیره زبان
بدان مرد باهوش و بارای و شرم / بگفتند، با لابه ، بسیار گرم
در گنج خاور گشادند باز / بدیدند هول نِشیب از فراز
620 ز گنج کَهُن تاج زر خواستند / همه پشت پیلان بیاراستند
به گردون ها بر چه مشک و عبیر / چه دیبا و دینار و خزّ و حریر
اَبا پیل گردون کش و رنگ و بوی / ز خاور به ایران نهادند روی
هر آنکس که بُد بر در شهریار /یکایک فرستادشان یادگار
چو پردخته شدْشان دل از خواسته /فرستاده آمد ، برآراسته
625 چو دادند نزد فِریدون پیام /نُخُست از جهاندار بردند نام
که جاوید باد آفْرِیدون گُرد /که فرّ ِکیی ،ایزد او را سپرد
سرش سبز باد و تنش ارجمند /منش برگذشته ز چرخ بلند
بگو کان دو بدخواه بیدادگر /پر از آب دیده ز شرم پدر
پشیمان شده ، داغ دل ، پرگناه ، /همی سوی پوزش نیابند راه
630 پیامی گزارم ز هر دو رهی /بدین بُرز، درگاه شاهنشهی
ازیرا که خود چشم ایشان نبود /که گفتارشان کس بیارد شُنود
چه گفتند دانندگان خرَد / که هر کس که بد کرد کیفر برَد
بماند به تیمار ، دل پر ز درد ، /چو ما مانده ایم ، ای شه زادمرد
نبشته چُنین بودمان از بُوِش /به رسم بُوِش اندرآمد رَوش
635 هِزبر جهانسوز و نر اَژدَها / ز دام قضا هم نیابد رها
وُ دیگر که بی باک و ناپاک دیو / ببُرّد ز دل ترس گیهان خدیو
به ما بر چُنان چیره شد رای اوی / که مغز دو فرزانه شد جای اوی
همی چشم داریم از آن تاجور / که بخشایش آرد به ما بر مگر
اگر چه بزرگست ما را گناه / به بی دانشی برنهد پیشگاه
640 وُ دیگر بهانه سپهر بلند / که گاهی پناهست و گاهی گزند
سیم : دیو کاندر میان چون نوند / میان بسته دارد ز بهر گزند
اگر پادشا را سر از کین ما / شود پاک ، روشن شود دین ما
منوچهر را با سپاه گران / فرستد به نزدیک خواهشگران
بدان تا چو بنده به پیشش به پای / بباشیم جاوید ، اینست رای
645 مگر کان درختی که از کین برُست / به آب دو دیده توانیم شست
بپوییم تا آب و رنجش دهیم / چو تازه شود تاج و گنجش دهیم
فرستاده آمد دلی پر سَخُن / سَخُن را نه سر بود پیدا نه بُن
ابا پیل و با گنج و با خواسته / به درگاه شاه آمد آراسته
به شاه آفْرِیدون رسید آگهی / بفرمود تا تخت شاهنشهی
650 به دیبای چینی بیاراستند / کلاه کَیانی بپیراستند
نشست از بر تختِ پیروزه شاه / چو سرو سهی بر سرش گِرد ماه
ابا تاج و با طوق و با گوشوار / چُنان چون بُوَد در خور شهریار
خجسته منوچهر بر دست شاه / نشسته ، نهاده به سر بر کلاه
دو رویه بزرگان کشیده رده / سراپای یکسر به زر آژدِه
655 به زرّین عُمود و به زرّین سپر / زَمین کرده خورشیدگون سر بسر
به درگاه ایوان کشیده رده / به طوق و به زنجیر ِزرّین دده
بیک دست بربسته شیر و پلنگ / بدست دگر ژَنده پیلان جنگ
برون آمد از کاخ شاپور گُرد / فرستاده ی سلم را پیش بُرد
فرستاده چون دید درگاه شاه / پیاده دوان اندرآمد ز راه
660 چو نزدیک شاه آفْرِیدون رسید / سر ِتخت و تاج بلندش بدید
ز بالا فرو برد سر پیش اوی / همی بر زمین بر بمالید روی
گرانمایه شاه جهان کدخدای / به کرسیّ زرّینْش بَر، کرد جای
فرستاده بر شاه کرد آفرین / که ای نازش ِتاج و تخت و نگین
زمین گلشن از پایه ی تخت تُست / هوا روشن از مایه ی بخت تُست
665 همه بنده ی خاک پای توییم / همه پاک زنده برای توییم
چو با آفرین شاه بگشاد چهر / فرستاده پیشش بگسترد مهر
پَیام دو خونی بگفتن گرفت / همه راستی ها نِهفتن گرفت
گشاده زبان مرد بسیارهوش / بدو داده شاه جهاندار گوش
ز کردار بد پوزش آراستن / منوچهر را نزد خود خواستن
670 میان بستن او را بسان رهی / سِپُردن بدو تاج و تخت مِهی
خریدن ازو باز خون پدر / به دیبا و دینار و تاج و کمر
فرستاده گفت و سپهبد شنید / مر آن بند را پاسخ آمد کلید
چو بشنید شاه جهان کدخدای / پیام دو فرزند ناپاک رای
یکایک به مرد گرانمایه گفت / که: خورشید را چون توانی نِهفت؟!
675 نِهان دل آن دو مرد پلید / ز خورشید روشن تر آمد پدید
شنیدم همه هر چه گفتی سَخُن / نگه کن که پاسخ چه یابی، ز بُن
بگو آن دو بی شرم ناباک را / دو بیداد و بد مهر و ناپاک را
که گفتارِ خیره نیرزد بچیز / ازین در، سَخُن خود نرانیم نیز
اگر بر منوچهرتان مهر خاست / تن ایرج نامورْتان کجاست؟!
680 که کام دد و دام بودش نِهفت / سرش را یکی تنگ تابوت جفت
کنون چون ز ایرج بپرداختید / به کین منوچهر برساختید
نبینید رویش مگر با سپاه / ز پولاد بر سر نِهاده کلاه
ابا گرز و با کاویانی دِرفش / زمین کرده از سمّ اسپان بنفش
سپهدار چون قارن رزمخواه / چو شاپور و نَستوه پشت ِسپاه
685 به یکدست ،شیدوش جنگی بپای / چو شیروی شیراوزنْش رهنمای
به دست دگر سرو، شاه یمن / به پیش سپاه اندرون، رای زن
درختی که از کین ایرج برُست / به خون ،بار و برگش بخواهیم شست
از آن تا کنون کین او کس نخواست / که پشت زمانه ندیدیم راست
نه خوب آمدی با دو فرزند خویش / که من جنگ را کردمی دست پیش
690 کنون زان درختی که دشمن بکند / بَرومند شاخی برآمد بلند
بیاید کنون چون هِزبر ژیان / به کین پدر تنگ بسته میان
ابا نامداران لَشکر بهم / چو سام نریمان و کرشاسپ جم
سپاهی که از کوه تا کوه جای / بگیرند و کوبند گیتی به پای
وُ دیگر که گفتند باید که شاه / ز کین دل بشوید ، ببخشد گناه
695 که بر ما چُنین گشت گَردان سپهر / خرد خیره شد ، تیره شد جای ِمهر
شنیدم همین پوزش نابکار ؛ / چه گفت آن جهانجوری نابردبار :
که هرکس که تخم جفا را بکشت / نه خوش روز بیند ، نه خرّم بهشت
گر آمرزش آید ز یزدان پاک / شما را ز خون ِبرادر چه باک
هر آنکس که دارد روانش خرد / گناه آن سِگالد که پوزش برد
700 ز روشن جهاندارتْان نیست شرم / سیه دل ، زبان پر ز گفتار گرم
مکافات آن بد به هر دو جهان / بیابید و این هم نماند نِهان
سدیگر فرستادن تخت آج / برین زَنده پیلان و پیروزه تاج
بدین بدره های کَهُن گونه گون / نجوییم کین و بشوییم خون
سر تاجداران فروشم به زر / که مه تخت بادا مه تاج و مه فر
705 سر بی بها را ستاند بها / مگر بتّر بچّه ی اَژدَها
که گوید که جان گرامی پسر / بهایی کند پیر گشته پدر
بدین خواسته نیست ما را نیاز / سَخُن چند گوییم چندین براز
پدر تا بود زنده با پیرسر / بدین کین نخواهد گشادن کمر
پَیامت شنیدم تو پاسخ شنو / یکایک بگوی و بزودی برو
710 فرستاده آن هول گفتار دید / نشست منوچهر سالار دید
بپژمرد و برخاست لرزان ز جای / همانگه به زین اندرآورد پای
همه بودنی ها به روشن روان / بدید آن گرانمایه مرد جوان
که با تور و با سلم گَردان سپهر / نه بس دیر، چین اندرآرد به چهر
بیامد بکردار باد دمان / سری پُر ز پاسخ ، دلی پرگُمان
715 به دیدار چون خاور آمد پدید / به هامون کشیده سراپرده دید
بیامد به درگاه پرده سرای / به پردَه نْدَرون بود خاورخدای
یکی خیمه ی پرنیان ساخته / ستاره زده ، جای پرداخته
دو شاه ِدو کشور نشسته براز / بگفتند کامد فرستاده باز
بیامد همانگاه سالار بار / فرستاده را برد زی شهریار

720 نشستنگهی نو بیاراستند / ز شاه نوآیین خبر خواستند
بجستند هر گونه یی آگهی / ز دیهیم و ز ِتخت شاهنشهی
ز شاه آفْرِیدون و از لَشکرش / ز گردان جنگی و از کشورش
وُ دیگر ز کردار گَردان سپهر / که دارد همی بر منوچهر مهر ؟
بزرگان کدامند و دستور کیست ؟ / چه مایه سْتشان گنج و گنجور کیست
725 عِنان دار چندند و سالار که ؟ / ز جنگاوران نامبُردار که ؟
فرستاده گفت: آنکه روشن بهار / ندیده ست ، بیند درِ شهریار
بهاریست خرّم دراندر بهشت / همه خاک عنبر ، همه زَرّ خشت
سپهر برین کاخ و میدان اوست / بهشت گزین روی خندان اوست
به بالای ایوان او راغ نیست / به پهنای میدان او باغ نیست
730 چو رفتم بنزدیک ایوان فراز / سرش با ستاره همی گفت راز
به یکدست پیل و به یکدست شیر / جهان را به بخت اندرآورده زیر
ابر پشت پیلانْش بَر، تخت زر / ز گوهر همه طوق شیران نر
تبیره زنان پیش پیلان بپای / ز هر سو خروشیدن کَرَّه نای
تو گفتی که میدان بجوشد همی / زَمین باسمان برخروشد همی
735 خِرامان شدم پیش آن ارجمند / یکی تخت پیروزه دیدم بلند
نشسته برو شهریاری چو ماه / ز یاقوت رخشان، به سر، بر کلاه
چو کافور موی و چو گلبرگ روی / دل آزرم جوی و زبان گرم گوی
جهان را ازو دل به بیم و امید / تو گفتی مگر زنده شد جمّشید
منوچهر چون زاد سروِ بلند / بکردار طهمورتِ دیوبند
740 نشسته برِ شاه، بر دست راست / تو گویی زبان و دل پادشاست
به پیش اَندرش قارن رزم زن / به دست چپش سرو شاه یمن
چو شاه یمن، سرو، دستورشان / چو پیروز کرشاسپ گنجورشان
شمار در گنج ها ناپدید / کس اندر جهان آن بزرگی ندید
همه گِردِ ایوان دو رویه سپاه / به زرّین عُمود و به زرّین کلاه
745 سپهدار چون قارن کاویان / به پیش سپاه اندرون آندیان
مبارز چو شیروی درّنده شیر / چو شاپور یل زَنده پیل دِلیر
چُنو بست بر کوهه ی پیل کوس / هوا گردد از گَرد چون آبنوس
گر آیند زی ما به جنگ آن گروه / شود کوه هامون و هامون چو کوه
همه دل پر از کین و پُرچین بَروی / بجز جنگشان نیست چیز آرزوی
750 بریشان همه برشمرد آنچ دید / سَخُن نیز کز آفْرِیدون شنید
دو مرد جفاپیشه را دل ز درد / بپیچید و شد رویشان لاژورد
نشستند و جُستند هرگونه رای / سَخُن را نه سر بود پیدا نه پای
به سلم بزرگ آنگهی تور گفت / که آرام و شادی بباید نِهفت
نباید که آن بچّه ی نرّه شیر / شود تیزدندان و گردد دِلیر
755 چُنان نامور بی هنر چون بود / که ش آموزگار آفْرِیدون بود
نبیره چو شد رایزن با نیا / از آنجایگه بردمد کیمیا
بباید بسیچید ما را به جنگ / شتاب آوریدن بجای درنگ
ز لَشکر سُواران برون تاختند / ز چین و ز خاور سپه ساختند
فتاد اندرآن بوم و بر گفت وگوی / جهانی بدیشان نِهادند روی
760 سپاهی که آنرا کرانه نبود / بَد آن بُد که اختر جوانه نبود
دو لشکر زخاور به ایران کشید / به خَفتان و خود اندرون ناپدید
ابا زَنده پیلان و با خواسته / دو خونی به کینه دل آراسته

برداشت متن از اینجا با اندکی تغییر با استفاده از پانویس شاهنامه خالقی مطلق و نامه باستان

داستان را اینجا گوش کنید

+++
زادن منوچهر

هنگامي كه ايرج به دست برادرانش سلم و تور كشته شد ، همسر او «ماه آفريد» از وي بار داشت. فريدون، شاهنشاه ايران ، چون آگاه شد شادي كرد و ماه آفريد را گرامي شمرد. از ماه آفريد دختري خوب چهره زاده شد. او را بناز پروردند تا دختري لاله رخ و سرو بالا شد. آنگاه فريدون وي را به برادرزاده خود « پشنگ» كه از نامداران و دلاوران ايران بود بزني داد. از پشنگ و دختر ايرج منوچهر زاده شد. فريدون از ديدن منوچهر چنان خرم شد كه گوئي فرزندش ايرج را به وي باز داده اند.جشن به پا كرد و بزم فراهم ساخت و بشادي زادن منوچهر زر و گوهر بسيار بخشيده و آن روز را فرخنده شمرد.

فرمان داد تا در پرورش كودك بكوشند و آنچه بزرگان و آزادگان را سزاوار است به او بياموزند. سالي چند بر اين بر آمد. منوچهر جواني شد دلاور و برومند و با فرهنگ . آنگاه فريدون از بزرگان و نامداران و آزادگان ايران انجمن ساخت و منوچهر را بر تخت نشاند و او را به جاي ايرج بر ايرانشهر پادشاه كرد و تاج و نگين شاهي را به وي سپرد. سپاه به فرمان وي در آمد و پهلوانان و دليران او را به شاهي آفرين خواندند.

«قارون» سپهدار ايران و«گرشاب» سوار مرد افگن و«سام» دلاور بي باك ، همه با دلي پر مهر و سري پر شور به خدمت كمر بستند و خسرو جوان را ستايش كردند و بخونخواهي ايرج و كين جوئي از برادرانش سلم و تور همداستان شدند.

پيام سلم و تور

خبر به سلم و تور رسيد كه منوچهر در ايران بر تخت شاهي نشسته و سپاه آراسته و همه بفرمان او در آمده اند. دل برادران پر بيم شد. با هم به چاره جستن نشستند و بر آن شدند كه كسي را نزد فريدون بفرستند و به پوزش و ستايش از كين خواهي منوچهر رهائي يابند. پس فرستاده اي خردمند و چيره زبان بر گزيدند و از گنجينه خويش ارمغان هاي بسيار از تخت هاي عاج و تاجها زرين و در و گوهر و درهم و دينار و مشك و عبير و ديبا و پرنيان و خز و حرير به پشت پيلان گذاشتند و با فرستاده به در گاه فريدون روانه كردند و پيام فرستادند كه «فريدون دلاور جاويد باد، ما را جز شادي پدر آرزوئي نيست. اگر با برادر كهتر بد كرديم و ستم ورزيديم اكنون از آن ستم پشيمانيم و به پوزش بر خاسته ايم. در اين ساليان دراز از بيدادي كه بر برادر روا داشتيم دل ما پر درد و تيمار بود. و خود كيفر زشتكاري خويش را ديديم. اگر گناه كرديم تقدير چنان بود و از تقدير ايزدي چاره نيست . شير و اژدها نيز با همه نيرومندي با پنجه قضا بر نميايند. ديگر آنكه ديو آز بر ما چيره شد و اهريمن بدسگال دل ما را از راه به در برد تا راي ما تيره گرديد و به بيداد گرائيديم. اكنون اينهمه، گذشته است و ما سرخدمت و بندگي داريم. اگر شاهنشاه روا مي بينيد منوچهر را با سپاه خود نزد ما بفرستند تاپيش وي به پا بايستيم و خدمت پيش گيريم و مال و خواسته بر او نثار كنيم و تيمار خاطرش را به اشك ديده بشوئيم.»

به فريدون خبر رسيد كه فرستده سلم و تور آمده است. فرمود تا او را بار دهند. فرستاده چون ببار گاه رسيد از فر و شكوه فريدون و بزرگان در گاه خيره ماند. فريدون با كلاه كياني بر تخت شاهنشاهي نشسته بود و منوچهر با تاج شاهي در كنار وي بود. بزرگان و نامداران ايران نيز سرو پا به زر و گوهر و آهن و پولاد آراسته از هر طرف ايستاده بودند. فرستاده پيش رفت و نماز برد و اجازه خواست و پيام برادران را باز گفت .

پاسخ فريدون

فريدون چون پيام فرزندان بد انديش را شنيد بانگ بر آورد كه «پيام آن دو ناپاك را شنيديم . پاسخ اين است كه به آن دو بيدادگر بدنهاد بگوئي كه بيهوده در دروغ مكوشيد . بدانديشي شما بر ما پوشيده نيست. چه شد كه اكنون بر منوچهر مهربان شده ايد؟ اكنون مي خواهيد با اين نيرنگ منوچهر را نيز تباه سازيد و با او نيز چنان كنيد كه با فرزندم ايرج كرديد. آري، منوچهر نزد شما خواهد آمد اما نه چون ايرج، غافل و بي سلاح و تنها. اين بار بادرفش كاويان و سپاه گران وزره و نيزه و شمشير خواهد آمد و پهلوانان و دشمن كشاني چون قارون رزمخواه و گرشاسب مرد افكن و شيدوش جنگي و سام دلير و قباد دلاور در كنار او خواهند بود . منوچهر خواهد آمد تا كين پدر را باز جويد و برادر كشان را به يك نفر برساند. اگر در اين ساليان ، شما از كيفر خويش در امان مانديد از آن رو بود كه من سزاوار نمي ديدم با فرزندان خود پيكار كنم. اما اكنون از آن درختي كه به بيداد بركنديد شاخي برومند رسته است و منوچهر با سپاهي چون درياي خروشان خواهد آمد و بر و بوم شما را ويران خواهد كرد و تيمار خاطر را به خون خواهد شست . اما اينكه گفتيد قضاي يزدان است. شرم نداريد از اينكه با دل سياه و بدخواه سخن نرم و فريبنده بگوئيد؟ ديگر آنكه گنج و مال و زر و گوهر فرستاده ايد تا ما از كين خواهي بگذريم . من خون ايرج را به زر و گوهر نمي فروشم . آنكس كه سر فرزند را به زر مي فروشد اژدها زاده است ، آدميزاد نيست . كه به شما گفت كه پدر پير شما به زر و مال از كين فرزند خواهد گذشت؟ ما را به گنج و گوهر شما نيازي نيست . تا من زنده ام به كينه خواهي ايرج كمر بسته ام و تا شما را به كيفر نرسانم آسوده نمي شينم. »

فرستاده لرزان به پا خاست و زمين بوسيد و از بارگاه بيرون آمد و شتابان رو به سوي دو برادر گذاشت . سلم و تور در خيمه نشسته و راي مي زدند كه فرستادنده از در درآمد . او را به پرسش گرفتند و از فريدون و لشكر و كشورش جويا شدند. فرستاده آنچه از فر و شكوه فريدون و كاخ بلند و سپاه آراسته و گنج آگنده و پهلوانان مرد افكن بر در گاه فريدون ديده بود باز گفت و از قارون كاويان ، سپهدار ايران، و گرشاسب و سام دلاور ياد كرد و پاسخ فريدون را به آنان رسانيد.

دل برادران از درد به هم پيچيد و رنگ از رخسار آنان پريد. سرانجام سلم گفت «پيداست كه پوزش ما چاره ساز نيست و منوچهر به خونخواهي پدر كمر بسته است. از كسي كه فرزند ايرج و پرورده فريدون باشد جز اين نمي توان چشم داشت. بايد سپاه فراهم سازيم و پيشدستي كنيم و بر ايران بتازيم.»

برداشت از اینجا

+++
کتاب شناخت:
«برادران حسود» از «سلم» و «تور» آمدند
برای گروه سنی ب و ج (کوکان و نوجوانان)
نویسنده:مرواريد تقي بيك
ناشر: گوهر اندیشه
«مجموعه داستان‌هاي شاهنامه» كه تصويرگري آن به سبك كُلاژ، توسط «شيلا خزانه‌داري» انجام شده، در شمارگان 5000 نسخه به چاپ رسيده است.
هر يك از كتاب‌هاي اين مجموعه 700 تومان قيمت دارند.
برداشت از اینجا

گفتارهای نیک شما

شاهنامه - فریدون - گفتار اندر نامه فرستادن شاه آفریدون به سلم و تور

2011-01-27T10:34:00.011+03:30

این داستان نا خوش را با آوای خوش فریما را از اینجا بشنوید
(موسیقی متن از اسفندیار منفرد زاده)
در اینجا داستان غم انگیز نخستین شاه شهید را می خوانیم. داستان ایرج را.ایرج به اندیشه های بشر دوستانه بیشتر اهمیت می داد تا تاج و تخت.
همین جاست که سعدی می گوید:
چه خوش گفت فردوسی پاکزاد/ که رحمت بر آن تریت پاک باد
میازار موری که دانه کش است / که جان دارد و جان شیرین خوش است

« نهاده سر ایرج اندر کنار / سر خویش کرده سوی کردگار »

برداشت عکس از موزه فیتزویلیام

شاهنامه - فریدون - گفتار اندر نامه فرستادن شاه آفریدون به سلم و تور

یکی نامه بنوشت شاه زمین / به خاورخدای و به سالار چین
سر نامه کرد آفرین خدای / کجا بود و باشد همیشه بجای
435 دگر گفت کین نامه ی پندمند/ بنزد دو خورشید گشته بلند
دو سنگی ، دو جنگی ، دو شاه زمین ،/ میان کَیان چون درخشان نگین
از آنکس که هر گونه دیده جهان / شده آشکارا بروبر نِهان
گراینده ی گرز و تیغ گران / فروزنده ی نامدار افسران
نُماینده ی شب به روز سپید/ گُشاینده ی گنج پیش امید
440 همه رنج ها گشته آسان بر اوی/ به راه رَوِشْن اندرآورده روی
نخواهم همی خویشتن را کلاه / نه آگنده گنج و نه تاج و نه گاه
سه فرزند را خواهم آرام و ناز / از آن پس که بردیم رنج دراز
برادر کزو بود دلتان به درد / وُگر چند هرگز نزد بادسرد
دوان آمد از بهر آزارتان / همان آرزومند دیدارتان
445 بیفگند شاهی شما را گزید / چُنان کز ره نامداران سَزید
ز تخت اندرآمد به زین برنشست / برفت و میان بندگی را ببست
بدان کو به سال از شما کهترست / نوازیدن مِهتر اندرخورست
گرامیْش دارید و نوشه خورید / چو پرورده شد تن ، روان پرورید
چُن از بودنش بگذرد روز چند / فرستید باز ِمنش ارجمند
450 نِهادند بر نامه بر مهر شاه / ز ایوان بر ایرج گزین کرد راه
بشد با تنی چند برنا و پیر / چُنان چون بود راه را ناگریز
چو تنگ اندرآمد به نزدیکشان / نبود آگه از رای تاریکشان
پذیره شدندش بر آیین خویش / سپه سربسر باز بردند پیش
چو دیدند روی برادر به مهر / یکی تازه تر برگشادند چهر
455 دو پرخاشجو با یکی نیکخوی / گرفتند پرسش نه بر آرزوی
دو دل پر ز کینه ، یکی دل بجای / برفتند هر سه به پرده سرای
به ایرج نگه کرد یکسر سپاه / که او بُد سزاوار تخت و کلاه
بی آرامشان شد دل از مهر اوی / دل از مهر و دیده پر از چهر اوی
سپاه پراگنده شد جفت جفت / همه نام ایرج شد اندر نهفت
460 که اینَت سزاوار شاهنشهی / جزین را مبادا کلاه مهی
به لَشکر نگه کرد سلم از کَران / سرش گشت از کار لشکر گران
به لشکرگه آمد دلی پر ز کین / جگر پر ز خون ، ابروان پر ز چین
سراپرده پرداخت از انجمن / خود و تور بنشست با رای زن
سَخُن شد پژوهیده از هردری / ز شاهی و از شاه هر کشوری
465 به تور از میان سَخُن سلم گفت / که یک یک سپاه از چه گشتند جفت
سپاه دو شاه از پذیره شدن / دگر بود و دیگر به بازآمدن
به هَنگامه ی بازگشتن ز راه / نکردی همانا به لشکر نگاه
که چندان کجا راه بگذاشتند / یکی چشم از ایرج نبرداشتند
از ایران دل ما همی تیره بود / بر اندیشه اندیشگان برفزود
470 سپاه دو کشور چو کردم نگاه / از این پس جزو را نخوانند شاه
اگر بیخ او نگسلانی ز جای / ز تخت بلندت کشد زیر پای
برین گونه از جای برخاستند / همه شب همی چاره آراستند
چو برداشت پرده ز پیش آفتاب / سپیده برآمد ، بپالود خواب
دو بیهوده را دل بران کار گرم / که دیده بشویند هر دو ز شرم
475 برفتند هر دو گُرازان ز جای / نِهادند سر سوی پرده سرای
چُن از خیمه ایرج به ره بنگرید / پر از مهر دل ، پیش ایشان دوید
برفتند با او به خیمه درون / سَخُن بیشتر بر چرا رفت و چون
بدو گفت تور : ار تو از ما کِهی / چرا برنِهادی کلاه مِهی
ترا باید ایران و تخت کیان / مرا بر درِ تُرک بسته میان
480 برادر که مِهتر ز خاور به رنج / به سربر ترا افسر و زیر گنج
چُنین بخششی کان جهانجوی کرد / همه نزد کِهتر پسر روی کرد
نه تاج کیی مانم اکنون ، نه گاه / نه نام بزرگی ، نه ایران ، نه شاه
چُن از تور بشنید ایرج سَخُن / یکی پاکتر پاسخ افگند بن
بدو گفت کای مهتر کام جوی / اگر کام دل یابی آرام جوی
485 من ایران نخواهم ، نه خاور ، نه چین ، / نه شاهی ، نه گسترده روی زمین
بزرگی که فرجام اوتیرگی ست/ بران برتری بر بباید گریست
سپهر بلند ار کشد زین تو / سرانجام خشت ست بالین تو
مرا تخت ایران اگر بود زیر / کنون گشتم از تاج و از تخت سیر
سپردم شما را کلاه و نگین / ترا زین پس از من مباد ایچ کین
490 مرا با شما نیست جنگ و نبرد / دلت را نباید بدین رنجه کرد
زمانه نخواهم از آزارتان / وُگر دور مانم ز دیدارتان
جُز از کهتری نیست آیین من / مباد آز و گردنکشی دین من
چو بشنید تور از برادر چُنین / به ابرو ز خشم اندرآورد چین
نیامدْش گفتار ایرج پسند / نبُد راستی نزد او ارجمند
495 به کرسی به خشم اندرآورد پای / همی گفت و برجست هزمان ز جای
ز ناگه برآمد ز جای نشست / گرفت آن گران کرسی زر به دست
بزد بر سر خسرو تاجدار / ازو خواست ایرج به جان زینهار
نیایدْت گفت ایچ بیم از خدای / نه شرم از پدر پس همینست رای
مکش مر مرا که ت سرانجام کار / بپیچاند از خون من کردگار
500 پسندی و همداستانی کنی / که جان داری و جان ستانی کنی
مکش مورکی را که روزی کَش است / که او نیز جان دارد و جان خَوش است(متن نسخه فلورانس)
میازار موری که دانه کش است / که جان دارد و جان شیرین خوش است
مکن خویشتن را ز مردم کُشان / کزین پس نیابی خود از من خودنشان
بسنده کنم زین جهان گوشه یی / به کوشش فرازآورم توشه یی
به خون برادر چه بندی کمر / چه سوزی دل پیر گشته پدر
505 جهان خواستی ، یافتی خون مریز / مکن با جهاندار یزدان ستیز
سَخُن چند بشنید و پاسخ نداد / همان گفتش آمد ، همان سردباد
یکی خنجر از موزه بیرون کَشید / سراپای او چادَر خون کَشید
بدان تیز زهر آبگون خنجرش / همی کرد چاک آن کَیانی برش
فرود آمد از پای سرو سهی / گُسَست آن کمرگاه شاهنشهی
510 دوان خون از آن چهره ی ارغوان / شد آن نامور شهریار جوان
جهانا بپروردیش در کنار / وُزان پس ندادی به جان زینهار
نِهانی ندانم ترا دوست کیست / برین آشکارت بباید گریست
تو نیز ای به خیره خَرِف گشته مرد / ز بهر جهان دل پر از داغ و درد
چو شاهان کشی بی گنه خیر خیر / ازین دو ستمگاره اندازه گیر
515 سر تاجور زان تن پیلوار / به خنجر جدا کرد و برگشت کار
بیاگند مغزش به مُشک و عبیر / فرستاد نزد جهان بخش پیر
چُنین گفت کاینت سر آن نیاز / که تاج نیاگان بدو گشت باز
کنون خواه تاجش ده و خواه تخت / شد آن شاه گستر نیازی درخت
برفتند باز آن دو بیداد شوم / یکی سوی چین و یکی سوی روم
520 فِریدون نهاده دو دیده به راه / سپاه و کلاه آرزومند شاه
چو هنگام برگشتن شاه بود / پدر زان سَخُن خود کی آگاه بود
همی شاه را تخت پیروزه ساخت / همی تاج را گوهر اندرنشاخت
پذیره شدن را بیاراستند / می و رود و رامشگران خواستند
تبیره ببردند و پیل از درش / ببستند آذین همه کشورش
525 بدین اندرون بود شاه و سپاه / یکی گرد تیره برآمد ز راه
هیونی برون آمد از تیره گرد / نشسته برو سوگواری بدرد
خروشی بزار و دلی سوگوار / یکی زرّ تابوتش اندر کنار
به تابوت زر اندرون پرنیان / نهاده سر ایرج اندر میان
اَبا ناله و آه و با روی زرد / به پیش فِریدون شد آن شوخ مرد
530 ز تابوت زر تخته برداشتند / که گفتار او خیره پنداشتند
ز تابوت چون پرنیان برکشید / سر ایرج آمد بریده پدید
بیفتاد ز اسپ آفْرِیدون به خاک / سپه سر بسر جامه کردند چاک
سیه شد رخان ، دیدگان شد / سپید که دیدن دگرگونه بود از امید
چو خسرو بران گونه آمد ز راه / چُنین بازگشت از پذیره سپاه :
535 دریده درفش و نگون کرده کوس / رخ نامداران به رنگْ آبنوس
تبیره سیه کرده و روی پیل / پراکنده بر تازی اسپانْش نیل
پیاده سپهبد ، پیاده سپاه ، / پر از خاک سر ، برگرفتند راه
خروشیدن پهلوانان به درد / کَنان گوشت شاهان بران زادمرد
برین گونه گردد به ما بر سپهر / بخواهد ربودن چو بنمود چهر
540 مبر خود به مهر زمانه گُمان / نه نیکو بود راستی در کمان
چو دشمنْش گیری نُمایدْت مهر / وُگر دوست خوانی نبینیْش چهر
یکی پند گویم ترا من درست / دل از مهر گیتی ببایدْت شست
سپه داغ دل ، شاه با هوی هوی / سوی باغ ایرج نِهادند روی
به روزی کجا بار شاهان بُدی / وُرا پیشتر جشنگاه آن بُدی
545 فِریدون سر شاه پور جوان / بیامد به بر برگرفته نوان
بدان تخت شاهنشهی بنگرید / سر شاه را نز در ِتاج دید
سر حوض شاهان و سرو سهی / درخت گل افشان و بید و بهی
تَهی دید از آزادگان جشنگاه / به کیوان برآورده گَرد سیاه
همی سوخت باغ و همی خست روی / همی ریخت اشک و همی کند موی
550 میان را به زنّاز خونین ببست / فگند آتش اندر سرای نشست
گلستانْش برکند و سروان بسوخت / بیکبارگی چشم شادی بدوخت
نِهاده سر ایرج اندر کنار / سر خویش کرده سوی کردگار
همی گفت کای داور دادگر / بدین بی گنه کشته اندر نگر
به خنجر سرش خسته در پیش من / تنش خورده شیران آن انجمن
555 دل هر دو بیداد از آنسان بسوز / که هرگز نبینند جز تیره روز
به داغی جگرْشان کنی آزده / که بخشایش آرد بریشان دده
همی خواهم ای روشن ِکردگار / که چندان زمان یابم از روزگار
که از تخم ایرج یکی نامور / ببینم برین کینه بسته کمر
چو دیدم چُنین ، زان سپس شایدم / کجا خاک بالا بپیمایدم
560 برین گونه بگریست چندان بزار / همی تا گیا رُستش اندر کنار
زمین بستر و خاک بالین اوی / شده تیره روشن جهان بین اوی
در بار بسته ، گشاده زبان / همی گفت : زار ای نَبَرده جوان
کس از تاجداران بدینسان نمُرد / که تو مردی ای نامبردار گُرد
سرت را بریده بزار اَهرِمَن / تنت را شده کام شیران کفن
565 خروشی مُغانی و چشمی پر آب / ز هر دام و دد برده آرام و خواب
سراسر همه کشورش مرد و زن / بهر جای کرده یکی انجمن
همه دیده پر آب و دل پر ز خون / نشسته به تیمار مرگ اندرون
همه جامه کرده کبود و سیاه / نشسته به انبوه با سوگ شاه
چه مایه چُنین روز بگذاشتند / همه زندگی مرگ پنداشتند
570 برآمد برین نیز یکچندگاه / شبستان ایرج نگه کرد شاه
یکی خوب چهره پرستنده دید / کجا نام او بود ماه آفْرید
که ایرج برو مهر بسیار داشت / قضا را کنیزک ازو بار داشت
پریچهره را بچّه بود درنِهان / از آن شاد شد شهریار جهان
از آن خوبرخ شد دلش پر امید / به کین پسر داد دل را نُوید
575 چو هنگامه ی زادن آمد پدید / یکی دختر آمد ز ماه آفْرید
جهانی گرفتند پروردنش / برآمد به ناز و بزرگی تنش
مر آن ماه رخ را ز سر تا به پای / تو گفتی مگر ایرجستی بجای
چو برجست و آمدش هنگام شوی / چو پروین شدش روی و چون قیر موی
نیا نام زد کرد شویش پشنگ / بدو داد و چندی برآمد درنگ
580 بدادش بدان نامبردار شوی / چو یکچندگاهی برآمد بر اوی

گفتارهای نیک شما

شاهنامه، پژوهش دکتر خالقی مطلق دارای موافقان و مخالفانی است . برخی مخالفان نسخه فلورانس را اصل نمی دانند و برخی مانند دکتر رواقی رای شان بر این است که نزدیک بودن به زمان فردوسی نباید مهمترین اصل برای انتخاب متن باشد و از طرفی به گونه شناسی توجه نشده است ، در ضمن به مکانی که نسخه خطی نوشته شده باید توجه کرد.

به هر روی در این داستان که همه بیت «میازار موری که دانه کش است / که جان دارد و جان شیرین خوش است» را می شناسیم و برابر با پانوشت همین صفحه از شاهنامه ی دکتر خالقی مطلق بسیاری نسخه های خطی نیز بیت را به همین شکل تایید می کنند بهتر دیدم این بیت در متن جایگزین گردد.

گفتارهای نیک شما

بیت هایی برگزیده از شاهنامه

2011-01-21T14:22:00.000+03:30

دوستان گرامی
از این پس این یادداشت همراه داستان های شاهنامه خواهد بود. بیت های برگزیده خود را از داستان ها اینجا بنویسید.

گفتارهای نیک شما

فلورا:
بیتهای برگزیده شاهنامه بخش دیباچه

کسی کو خرد را ندارد به پیش

دلش گردد از کرده ی خویش ریش

خرد چشم جان است چون بنگری

تو بی چشم شادان جهان نسپری

تو را از دو گیتی برآورده اند

به چندین میانجی بپرورده اند

نخستینت فطرت،پسین ت شمار

تو مر خویشتن را به بازی مدار

ایا آنکه تو آفتابی همی

چه بودت که بر من نتابی همی

چراغست مر تیره شب را بسیچ

به بد تا توانی تو هرگز مپیچ

کسی کو شود زیر نخل بلند

همان سایه زو باز دارد گزند

ازین نامور نامه ی شهریار

به گیتی بمانم یکی یادگار

تو این را دروغ و فسانه مدان

به یکسان روشن زمانه مدان

داستان کیومرث:

جهان سر به سر چون فسانه ست و بس

نماند بد و نیک بر هیچ کس

داستان هوشنگ:

نپیوست خواهد جهان با تو مهر

نه نیز آشکارا نمایدت چهر

داستان جمشید:

چه گفت آن سخنگوی آزادمرد

که: آزاد را کاهلی بنده کرد

چه گفت آن سخنگوی با فر و هوش

که: خسرو شدی بندگی را بکوش

به یزدان هرآنکس که شد ناسپاس

به دلش اندرآید زهرسو هراس

چه باید همی زندگانی دراز

چو گیتی نخواهد گشادنت راز

همی پروراندت با شهد و نوش

جز آواز نرمت نیاید به گوش

یکایک چو گویی که: گسترد مهر

نخواهد نمودن به بد نیز چهر

بدو شاد باشی و نازی بدوی

بیفزایدت سرفرازی بدوی

درباره تولد فریدون:

چو او زاید از مادر پرهنر

به سان درختی شود بارور

به مردی رسد برکشد سر به ماه

کمرجوید و تاج و تخت و کلاه

در وصف فریدون:

جهان را چو باران به بایستگی

روان را چو دانش به شایسنگی

سخن فرانک با فریدون:

جز این است آیین و پیوند کین

جهان را به چشم جوانی مبین

که هرکو نبید جوانی چشید

به گیتی جز از حویشتن را ندید

بدان مستی اندر دهد سر به باد

تو را روز، جز شاد و خرم مباد

سخن فریدون با برادران:

فریدون بر ایشان سخن برگشاد

که خرم زیید ای دلیران و شاد

که گردون نگردد به جز بر بهی

به ما بازگردد کلاه مهی

سخن فریدون با مادر:

ز نیکی جهان آفرین را پرست

در او زن به هر نیک و بد پاک دست

جهان را همه سوی داد آوریم

چو از نام دادار یاد آوریم

سخن ارنواز با فریدون:

گشادند با آفریدون سخن:

که نو باش تا هست گیتی کهن

جهان هفت کشور تو را بنده باد

سرت برتر از ابر بارنده باد

کسی کو به رامش سزای من است

به دانش همان دلزدای من است

سخن ماند از تو همی یادگار

سخن را چنین خوارمایه مدار

فِریدون فرّخ فرشته نبود

ز مُشک و ز عنبر سرشته نبود

به داد دِهش یافت آن نیکویی

تو داد و دِهش کن فِریدون تویی

چنینیم یکسر که و مه همه

تو خواهی شبان باش خواهی رمه

فریدون:
محتوا را با هم مقایسه کیم

سخن ماند از تو همی یادگار

سخن را چنین خوارمایه مدار

فِریدون فرّخ فرشته نبود

ز مُشک و ز عنبر سرشته نبود

به داد دِهش یافت آن نیکویی

تو داد و دِهش کن فِریدون تویی

فردوسی

********

زندگی صحنه ی یکتای هنرمندی ماست /

هرکسی نغمه ی خود خواند و از صحنه رود /

صحنه پیوسته بجاست /

خرم آ ن نغمه که مردم بسپارند بیاد.

ژاله اصفهانی

**********

آری، آری، زندگی زیباست.

زندگی آتش گهی دیرنده پابرجاست.

گر بیفروزیش، رقص شعله اش در هر کران پیداست.

ورنه، خاموش است و خاموشی گناه ماست.

سیاوش کسرایی

شاهنامه - فریدون

2011-01-20T10:26:00.001+03:30

گفتار اندر آزمون کردن شاه آفریدون پسران را به ناشناس
گفتار اندر بخش کردن آفریدون جهان را بر پسران

گفتارهای نیک شما

فریدون - پادشاهی فریدون پانصد سال بود

2011-01-13T11:33:00.004+03:30

داستان فریدون و سه پسرش

عکس از اینجا

داستان را از پیوند زیر بخوانید:

پادشاهی فریدون پانصد سال بود

داستان را با صدای فریما از اینجا بشنوید

مقایسه اساطیر:
پان خدای چوپانان و گله ها

گفتارهای نیک شما

فرنگیس

2011-01-06T08:49:00.015+03:30

داستان را می توانید اینجا بشنوید

گفتارهای نیک شما

شاهنامه - ضحاک-گفتار اندر رفتن فریدون به جنگ ضحاک

2010-12-20T14:35:00.005+03:30

برداشت از گالری فرناز

گفتار اندر رفتن فریدون به جنگ ضحاک
از میان گفتگوی خواهران جمشید و فریدون:

«که نو باش تا هست گیتی کَهُن»

نیم بیت بسیار زیبای :
«به نرگس گل سرخ را داد نم» انگیزه ی گزینش عکس می باشد.

برا ی خواندن داستان روی عنوان تقه بزنید.

گفتارهای نیک شما

گفتار اندر داستان کاوه ی آهنگر با ضحاک تازی

2010-12-07T20:14:00.002+03:30

تندیس کاوه درچادگان اصفهان

گفتار اندر داستان کاوه ی آهنگر با ضحاک تازی

	چُنان بُد که ضحّاک را روز و شب	به نام فِریدون گشادی دو لب
185	بران بُرزبالا ز بیم نشیب	شده از آفْرِیدون دلش پر نِهیب
	چُنان بُد که یک روز بر تخت عاج	نِهاده بسربر ز پیروزه تاج
	ز هر کشوری مهتران را بخواست	که در پادشاهی کُنَد پشت راست
	از آن پس چُنین گفت با موبدان	که ای پرهنر با گهر بخردان
	مرا در نِهانی یکی دشمن ست	که بربخردان این سَخُن روشن است
190	ندارم همی دشمن خُرد خوار	بترسم همی از بد روزگار
	همی زین فزون بایدم لشکری	هم از مردم و هم ز دیو و پری
	یکی لشکری خواهم انگیختن	ابا دیو مردم برآمیختن
	بباید بدین بود همداستان	که من ناشکبیم بدین داستان
	یکی محضر اکنون بباید نوشت	که جز تخم نیکی سپهبد نکِشت
195	نگوید سَخُن جز همه راستی	نخواهد به داد اندرون کاستی
	ز بیم سپهبد همه راستان	بدان کار گشتند همداستان
	بدان محضر اَژدَها ناگزیر	گواهی نبشتند برنا و پیر
	همانگه یکایک ز درگاه شاه	برآمد خروشیدن دادخواه
	ستم دیده را پیش او خواندند	بر نامدارانْش بنشاندند
200	بدو گفت مهتر به روی دژم	که برگوی تا از که دیدی ستم
	خروشید و زد دست بر سر ز شاه	که شاها منم کاوه ی دادخواه
	یکی بی زیان مرد آهنگرم	ز شاه آتش آید همی بر سرم
	تو شاهی وُگر اَژدَها پیکری ؟	بباید زدن داستان ، آوری
	اگر هفت کشور به شاهی تُراست	چرا رنج و سختی همه بهر ماست
205	شماریْت با من بباید گرفت	بدان تا جهان ماند اندر شِگِفت
	مگر کز شمار تو آید پدید	که نوبت ز گیتی به من چون رَسید
	که مارانْت را مغز فرزند من	همی داد باید ز هر انجمن
	سپهبد به گفتار او بنگرید	شِگِفت آمدش کان سَخُن ها شنید
	بدو باز دادند فرزند اوی	به خوبی بجُستند پیوند اوی
210	بفرمود پس کاوه را پادشا	که باشد بدان محضر اندر گُوا
	چو برخواند کاوه همه محضرش	سبک سوی پیران آن کشورش
	خروشید کای پایمردان دیو	بریده دل از ترس گیهان خدیو
	همه سوی دوزخ نِهادید روی	سپر دید دل ها به گفتار اوی
	نباشم بدین محضر اندر گُوا	نه هرگز براندیشم از پادشا
215	خروشید و برجست لرزان ز جای	بدرّید و بسپَرد محضر به پای
	گرانمایه فرزند او پیش اوی	ز ایوان برون شد خروشان به کوی
	مِهان شاه را خواندند آفرین	که ای نامور شهریار زَمین
	ز چرخ فلک بر سرت باد سرد	نیارد گذشتن به روز نبرد
	چرا پیش تو کاوه ی خام گوی	بسان هَمالان کند سرخ روی
220	همی محضر ما به پیمان تو	بدَرّد ، بپیچد ز فرمان تو
	کَی نامور پاسخ آورد زود	که از من شِگِفتی بباید شُنُود
	که چون کاوه آمد ز درگه پدید	دو گوش من آواز او را شنید
	میان من و او ز ایوان درست	یکی کوه گفتی ز آهن برُست
	همیدون چُنو زد به سربر دو دست	شِگِفتی مرا در دل آمد شکست
225	ندانم چه شاید بُدَن زین سپس	که راز سپهری ندانست کس
	چو کاوه برون شد ز درگاه شاه	برو انجمن گشت بازارگاه
	همی برخروشید و فریاد خواند	جهان را سراسر سُوی داد خواند
	از آن چرم کاهنگران پشتِ پای	بپوشند هَنگام زَخم دَرای
	همان کاوه آن بر سر نیزه کرد	همانگه ز بازار برخاست گَرد
230	خروشان همی رفت نیزه بدست	که ای نامداران یزدان پرست
	کسی کو هوای فِریدون کند	سر از بند ضحّاک بیرون کند
	بپویید ، کین مهتر آهَرْمَن ست	جهان آفرین را به دل دشمن ست
232+	بدان بی بها ناسزاوار پوست	پدید آمد آوای دشمن ز دوست
	همی رفت پیش اندرون مرد گُرد	جهانی برو انجمن شد نه خُرد
	بدانست خود کافْرِیدون کجاست	سراندر کشید و همی رفت راست
235	بیامد به درگاه سالار نَو	بدیدنْدش از دور و برخاست عَو
	چُن آن پوست بر نیزه بر دید کَی	به نیکی یکی اختر افگند پَی
	بیاراست آنرا به دیبای روم	ز گوهر برو پَیکر و زرّ بوم
	بزد بر سرِ خویش چون گِرد ماه	یکی فال فرّخ ، پَی افگند شاه
	فرو هشت ازو سرخ و زرد و بنفش	همی خواندش کاویانی درَفش
240	از آن پس هرآنکس که بگرفت گاه	به شاهی به سر برنهادی کلاه
	بران بی بها چرم آهنگران	برآویختی نوبنو گوهران
	ز دیبای پرمایه و پرنیان	بران گونه گشت اختر کاویان
	که اندر شب تیره چون شید بود	جهان را ازو دل پر اومید بود
	بگشت اندرین نیز چندی جهان	همی بودنی داشت اندر نِهان
245	فِریدون چو گیتی بران گونه دید	جهان پیش ضحّاک وارونه دید
	سُوی مادر آمد کمر بر میان	به سر برنِهاده کلاه کیان
	که من رفتنی ام سوی کارزار	ترا جز نیایش مباد ایچ کار
	ز گیتی جهان آفرین را پرست	بدو زن ز نیک و بد پاک دست
	فرو ریخت آب از مژه مادرش	همی آفرین خواند بر داورش
250	به یزدان همی گفت : زِنهار من	سپردم ترا ای جهاندار من
	بگردان ز جانش نهیب بدان	بپرداز گیتی ز نابخردان
	فریدون سبک ساز رفتن گرفت	سَخُن را ز هر کس نِهفتن گرفت
	برادر دو بودش ، دو فرّخ هَمال	ازو هر دو آزاده مِهتر بسال
	یکی بود ازیشان کتایونْش نام	دگر نام بَرمایه ی شادکام
255	فریدون بدیشان سَخُن برگشاد	که خرّم زیید ای دِلیران و شاد
	که گردون نگردد بجز بر بِهی	به ما بازگردد کلاه مِهی
	بیارید داننده آهنگران	یکی گرز فرمای ما را گران
	چو بگشاد لب هر دو بشناختند	به بازار آهنگران تاختند
	هر آنکس کزان پیشه بُد نامجوی	بسوی فِریدون نِهادند روی
260	جهانجوی پرگار بگرفت زود	وُزان گرز ، پَیکر بدیشان نُمود
	نگاری نگارید بر خاک پیش	همیدون بسان سر گاومیش
	بدان دست بردند آهنگران	چو شد ساخته کارِ گرزِ گران
	به پیش جهانجوی بردند گرز	فروزان بکردار خورشید برز
	پسند آمدش کار پولادگر	ببخشیدْشان جامه و سیم و زر
265	بسی کردشان نیز فرّخ امید	بسی دادْشان مهتری را نُوید
	که گر اَژدَها را کنم زیر خاک	بشویم شما را سر از گَرد پاک
	جهان را همه سوی داد آوریم	چُن از نام دادار یاد آوریم

گفتارهای نیک شما

شاهنامه - ضحاک - گفتار اندر زادن آفریدون از مادر

2010-11-27T15:40:00.015+03:30

برداشت از اینجا

گفتار اندر زادن آفریدون از مادر

	برآمد برین روزگاری دراز	کشید اَژدها را به تنگی فراز
	خجسته فریدون ز مادر بزاد	جهان را یکی دیگر آمد نِهاد
110	ببالید برسان سرو سهی	همی تافت زو فرّ شاهنشهی
	جهانجوی با فرّ جمشید بود	بکردار تابنده خورشید بود
	جهان را چو باران به بایستگی	روان را چو دانش به شایستگی
	به سربر همی گشت گردان سِپهر	شده رام با آفْریدون به مهر
	همان گاو که ش نام بَرمایه بود	ز گاوان وُرا برترین پایه بود
115	ز مادر جدا شد چو طاوس نر	به هر موی بر تازه رنگی دگر
	شده انجمن بر سرش بخردان	ستاره شناسان و هم موبدان
	که کس در جهان گاو چونان ندید	نه از پیرسر کاردانان شَنید
	زمین کرده ضحّاک پر گفت و گوی	به گِرد جهان بر همین جست و جوی
	فریدون که بودش پدر آبتین	شده تنگ بر آبتین بر ، زمین
120	گریزان و ز خویشتن گشته سیر	برآویخت ناگاه در دام شیر
	از آن روزبانان ناپاک مرد	تنی چند ، روزی بدو بازخَورد
	گرفتند و بردند بسته چو یوز	بروبر سرآورد ضحّاک روز
	خردمند مام فِرِیدون چو دید	که بر جفت او بر چُنان بد رسید
	فرانک بُدش نام و فرخنده بود	به مهر فِرِیدون دل آگنده بود
125	دوان داغ دل خسته ی روزگار	همی رفت پویان بدان مرغزار
	کجا نامور گاو بَرمایه بود	که نابسته بر تنْش پیرایه بود
	به پیش نگهبان آن مرغزار	خروشید و بارید خون بر کنار
	بدو گفت کین کودک شیرخوار	ز من روزگاری به زنهار دار
	پدروارش از مادر اندرپذیر	وُ زین گاو نغزش بپرور به شیر
130	وُ گر پاره خواهی روانم تُراست	گروگان کنم جان بدانکت هواست
	پرستنده ی بیشه و گاو نغز	چُنین داد پاسخ بدان پاک مغز
	که چون بنده بر پیش فرزند تو	بباشم پذیرنده ی پند تو
	فرانک بدو داد فرزند را	بگفتش بدو گفتنی پند را
	سه سالش پدروار از آن گاو شیر	همی داد هُشیار زنهارگیر
135	نشد سیر ضحّاک از آن جست جوی	شد از گاو گیتی پر از گفت وگوی
	دوان مادر آمد سُوی مرغزار	چُنین گفت با مرد زنهاردار
	که اندیشه یی در دلم ایزدی	فراز آمده ست از ره بخردی
	همی کرد باید کزان چاره نیست	که فرزند و شیرین روانم یکیست
	ببُرّم پی از خاک جادوسْتان	شوم با پسر سوی هندوستان
140	شوم ناپدید از میان ِگروه	برم خوبرخ را به البرز کوه
	بیاورد فرزند را چون نوند	چو غُرم ژیان سوی کوه بلند
	یکی مرد دینی بران کوه بود	که از کار گیتی بی اندوه بود
	فرانک بدو گفت کای پاکدین	منم سوگواری از ایران زَمین
	بدان کین گرانمایه فرزند من	همی بود خواهد سر انجمن
145	ببُرّد سر و تاج ضحّاک را	سپارد کمربند او خاک را
	ترا بود باید نگهبان اوی	پدروار لرزنده بر جان اوی
	پذیرفت فرزند او نیک مرد	نیاورد هرگز بدو باد سرد
	خبر شد به ضحّاک یک روزگار	از آن گاو بَرمایه و مرغزار
	بیامد از آن کینه چون پیل مست	مران گاو بَرمایه را کرد پست
150	جز آن هرچه دید اندرو چارپای	بیفگند و زیشان بپرداخت جای
	سبک سوی خان فِرِیدون شتافت	فراوان پژوهید و کس را نیافت
	به ایوان او آتش اندرفگند	بپای اندرآورد کاخ بلند
	چو بگذشت بر آفْرِیدون دوهشت	ز البرزکوه اندرآمد به دشت
	بر مادر آمد پژوهید و گفت	که بگشای بر من نِهان از نِهفت
155	بگویی مرا تا که بودم پدر ؟	کیم من ؟ به تخم از کدامین گهر ؟
	چه گویم کیم ، بر سرِ انجمن ؟	یکی دانشی داستانی بزن
	فرانک بدو گفت کای نامجوی	بگویم تُرا هر چه گفتی بگوی
	تو بشناس کز مرز ایران زَمین	یکی مرد بُد نام او آبتین
	ز تخم کَیان بود و بیدار بود	خردمند و گُرد و بی آزار بود
160	ز طهمورثِ گُرد بودش نژاد	پدر بر پدر بر همی داشت یاد
	پدر بُد ترا ، مر مرا نیک شوی	نبُد روز روشن مرا جز بدوی
	چُنان بُد که ضحّاک جادوپرست	ز ایران به جان تو یازید دست
	ازو من نِهانت همی داشتم	چه مایه به بَد روز بگذاشتم
	پدرْت آن گرانمایه مرد جوان	فدا کرد پیش تو روشن روان
165	سرانجام رفتم سوی بیشه یی	که کس را نه زان بیشه اندیشه یی
	یکی گاو دیدم چو باغ بهار	سراپای نیرنگ و رنگ و نگار
	نگهبان او پای کرده به کَش	نشسته به پیش اندرون شاه فَش
	بدو دادمت روزگاری دراز	همی پروردیدَت به بر بر به ناز
	ز پستان آن گاو طاوس رنگ	برافراختی چون دلاور پلنگ
170	سرانجام از آن گاو و آن مرغزار	یکایک خبر شد بر شهریار
	بیامد بکشت آن گرانمایه را	چُنان بی زبان مهربان دایه را
	وُ ز ایوان ما تا به خورشید خاک	برآورد و کرد آن بلندی مَغاک
	فِرِیدون برآشفت و بگشاد گوش	ز گفتار مادر برآمد به جوش
	دلش گشت پردرد و سر پر ز کین	به ابرو ز خشم اندر آورد چین
175	چُنین داد پاسخ به مادر که شیر	نگردد مگر بازمایش دِلیر
	کنون کردنی کرد جادوپرست	مرا برد باید به شمشیر دست
	بپویم به فرمان یزدان پاک	برآرم از ایوان ضحّاک خاک
	بدو گفت مادر که این رای نیست	تُرا با جهان سر بسر پای نیست
	جهاندار ضحّاک با تاج و گاه	میان بسته فرمان او را سپاه
180	چو خواهد ، ز هر کشوری صدهزار	کمربسته او را کند کارزار
	جزاینست آیین و پیوند کین	جهان را به چشم جوانی مبین
	که هر کو نبید جوانی چَشید	به گیتی جز از خویشتن را ندید
	بدان مستی اندر دهد سر بباد	تُرا روز جز شاد و خرّم مباد

برداشت از سایت آریا بوم

گفتارهای نیک شما

گفتار اندر خواب دیدن ضحاک

2010-11-18T17:55:00.001+03:30

عکس از روی جلد کتاب افسون فریدون- سوشیانت مَزدیَسنا

نگاره ای بر روی یک مهر استوانه ای ِ ایرانی با پیشینه 4500 ساله

گفتار اندر خواب دیدن ضحاک

	چُن از روزگارش چهل سال ماند	نگر تا به سربَرْش یزدان چه راند
	در ایوان شاهی شبی دیر یاز	به خواب اندرون بود با ارنواز
	چُنان دید کز کاخ شاهنشهان	سه جنگی پدید آمدی ناگهان
45	دو مهتر یکی کهتر اندر میان	به بالای سرو و به فرّ کیان
	کمر بستن و رفتن شاهوار	به چنگ اندرون گرزه ی گاوسار
	دمان پیش ضحّاک رفتی به جنگ	زدی بر سرش گرزه ی گاورنگ
	یکایک همین گُردِ کهتر بسال	ز سر تا به پایش کشیدی دوال
	بدان زه به دستش ببستی چو سنگ	نِهادی به گردن بَرَش پلهنگ
50	همی تاختی تا دماوند کوه	کَشان و دوان از پس اندر گروه
	بپیچید ضحّاک بیدادگر	بدرّیدَش از هول گفتی جگر
	یکی بانگ برزد به خواب اندرون	که لرزان شد آن خانه ی بیستون
	بجَستند خورشید رویان ز جای	از آن غلغل نامور کدخدای
	چُنین گفت ضحّاک را ارنواز	که شاها نگویی چه بودت براز ؟
55	که خفته بآرام در خان خویش	بدینسان بترسیدی از جان خویش
	زَمین هفت کشور به فرمان تُست	دد و دیو و مردم نگهبان تُست
	به خورشید رویانْ سپهدار گفت	که چونین شِگِفتی نماند نِهفت
	که این داستان گر ز من بشنوید	شوَدْتان دل از جان من ناامید
	به شاه جهان گفت پس ارنواز	که بر ما بباید گشادنْت راز
60	توانیم کردن مگر چاره یی	که بی چاره یی نیست پتیاره یی
	سپهبد گشاد آن نِهان از نهفت	همه خواب یک یک بدیشان بگفت
	چُنین گفت با نامور ماه روی	که مگذار تن را ره چاره چوی
	نگین زمانه سر تخت تُست	جهان روشن از نامور بخت تُست
	تو داری جهان زیر انگشتری	دد و مردم و دیو و مرغ و پری
65	ز هر کشوری گرد کن مهتران	ز اخترشناسان و افسونگران
	سَخُن سربسر مهتران را بگوی	پژوهش کن و راستی بازجوی
	نگه کن که هوش تو بر دست کیست	ز مردم شمار ، ار ز دیو و پریست
	چو دانسته شد چاره ساز آن زمان	به خیره مترس از بدِ بدگمان
	شه بَر منش را خوش آمد سَخُن	که آن سرو پروین رخ افگند بن
70	جهان از شب تیره چون پرّ زاغ	همانگه سر از کوه برزد چراغ
	تو گفتی که بر گشور لاژورد	بگسترد خورشید یاقوت زرد
	سپهبد هرآنجا که بُد موبدی	سَخُن دان و بیداردل بخردی
	ز کشور بنزدیک خویش آورید	بگفت آن جگر خسته ، خوابی که دید
	نِهانی سَخُن کردشان خواستار	ز نیک و بد و گردش روزگار
75	که بر من زمانه کی آید بسر	کرا باشد این تاج و تخت و کمر
	گر این راز با من بباید گشاد	وُ گر سر به خواری بباید نِهاد
	لب موبدان خشک و رخساره تر	زبان پر ز گفتار یک با دگر
	که گر بودنی بازگوییم راست	به جان است پَیکار و جان بی بهاست
	وُ گر نشنود بودنی ها درست	بباید همیدون ز جان دست شست
80	سه روز اندر آن کار شد روزگار	سَخُن کس نیارست کرد آشکار
	به روز چهارم برآشفت شاه	بران موبدان نُماینده راه
	که گر زنده تان دار باید بسود	وُ گر بودنی ها بباید نُمود
	همه موبدان سرفگنده نگون	پر از هول دل ، دیدگان پر ز خون
	از آن نامداران بسیار هوش	یکی بود بینادل و تیزکوش
85	خردمند و بیدار و زیرک به نام	کزان موبدان او زدی پیش گام
	دلش تنگ تر گشت و ناباک شد	گشاده زبان پیش ضحّاک شد
	بدو گفت پردخته کن سر ز باد	که جز مرگ را کس ز مادر نزاد
	جهاندار پیش از تو بسیار بود	که تخت مِهی را سَزاوار بود
	فراوان غم و شادمانی شُمُرد	برفت و جهان دیگری را سِپُرد
90	اگر باره ی آهنینی بپای	سپهرت بساید نمانی بجای
	کسی را بود زین سپس تخت تو	به خاک اندرآرد سرِ بخت تو
	کجا نام او آفْریدون بود	زمین را سپهر همایون بود
	هنوز آن سپهبد ز مادر نزاد	نیامد گه پرسش و سردباد
	چُنو او زاید از مادر پرهنر	بسان درختی شود بارور
95	به مردی رسد برکشد سر به ماه	کمر جوید و تاج و تخت و کلاه
	به بالا شود چون یکی سرو بُرز	به گردن برآرد ز پولاد گرز
	زند بر سرت گرزه ی گاوروی	ببنددْت وُ آرد از ایوان به کوی
	بدو گفت ضحّاک ناپاک دین	چرا بندَدَم چیست از منْش کین
	دلاور بدو گفت : اگر بخردی	کسی بی بهانه نسازد بدی
100	برآید بدست تو هوش پدرْش	از آن درد گردد پر از کینه سرْش
	یکی گاو بَرمایه خواهد بُدَن	جهانجوی را دایه خواهد بُدن
	تبه گردد آن هم بدست تو بر	بدین کین کَشد گرزه ی گاوسر
	چو بشنید ضحّاک بگشاد گوش	ز تخت اندر افتاد و زو رفت هوش
	گرانمایه از پیش تخت بلند	بتابید روی از نِهیب گزند
105	چو آمد دل تاجور باز جای	به تخت کَیان اندرآورد پای
	نشان فِرِیدون به گِرد جهان	همی بازجست آشکار و نِهان
	نه آرام بودش نه خواب و نه خُورد	شده روز روشن برو لاژورد

برداشت از اینجا

گفتارهای نیک شما

خزان در شاهنامه

2010-11-15T23:20:00.005+03:30

عکس از فرناز

این عکس را در زمینه صفحه نمایش قرار دهید تا پاییز را به زیبایی احساس کنید

چو بينم رخ سيب بيجاده رنگ / شود آسمان همچو پشت پلنگ

توصیف شخص (خسروپرویز):
نه چون تو خزان و نه چون تو بهار / نه چون تو بایوان چین برنگار

فردوسی گوناگونی رنگ ها را در پاییز و بهار یکی می شمارد.

گاه در شاهنامه حالت خزان برای توصیف وضع میدان جنگ به کار برده شده است:

همی گرز بارید بر خود و ترگ / چو باد خزان بارد از بید برگ
از داستان کیکاووس

یکی تیرباران بکردند سخت / چو باد خزانی که ریزد درخت
«از داستان غم انگیز فرود سیاوش»
واقعا وقتی به این داستان فکر می کنم استفاده از خزان بسیار به جاست.

پیوندهای خواندنی:
طبیعت از نگاه شاعران

گفتارهای نیک شما

داستان فرود

هنگامی که سیاوش، پسر کی‌کاوس، در توران بود، پیران، وزیر افراسیاب، دختر خود جریره را به او داد و از او فرزندی به دنیا آمد که فرود نام گرفت. برادر کی‌خسرو در کلات، جایی میان ایران و توران، پادشاهی داشت. کی‌خسرو در راه کین‌خواهی از افراسیاب توس را با لشگری بزرگ روانه‌ی توران کرد ولی به او گفت که از راه کشور برادرش، هرچند کوتاه و آباد است، نگذرد و از راه بیابان برود. توس، سردار پرادعا و خیره‌سر ایرانی، که یک بار بر کاووس شوریده است و کی‌خسرو را سزاوار شاهی ندانسته، همان کس که گیو به او گفته است:

ز افسر سر تو از آن شد تهی / که نه مغز بودت نه رای مهی

وقتی توس به دو راهی می‌رسد تصمیم می‌گیرد که بر خلاف دستور شاه از کشور فرود بگذرد و اندرز گودرز او را سودی نمی‌دهد. فرود وقتی آمدن سپاه ایران را از دور می‌بیند نزد مادرش جریره می‌رود و از او می‌پرسد چه باید کرد؟ جریره به فرزند چنین می‌گوید:

برت را به خفتان رومی بپوش/ برو دل پر از جوش و سر پر خروش

به پیش سپاه برادر برو / تو کین‌خواه نو باش و او شاه نو

تو پور چنان نامور مهتری / ز تخم کیانی و کی‌منظری

کمر بست باید به کین پدر / به جای آوریدن نژاد و گهر

فرود می‌پرسد که از سپاه ایران با که باید سخن آغاز کند و جریزه می گوید بهرام و زنگه‌ی شاوران دوستان پدر او بودند و باید با این دو پهلوان آغاز سخن کند و تخوار دلاور را هم‌راه فرود می فرستد «کز ایران که و مه شناسد همه». فرود هم‌راه تخوار برای دیدن سپاه ایران بر سر کوه می‌رود و تخوار پرچم‌های بزرگان ایران را یک به یک به فرود نشان می‌دهد، توس که دو مرد ناشناس را بر سر کوه می‌بیند خشمگین می‌شود و دستور می‌دهد سواری بر سر کوه رود و ببیند که این دو دلاور که به خود جرئت ایستادن در برابر این سپاه عظیم را داده‌اند که هستند؟

گر ایدون که از لشکر ما یکی است / زند بر سرش تازیانه دویست

و گر ترک باشند و پرخاش‌جوی / ببندد کشانش بیارد به روی

ور ایدون که باشد ز کارآگهان / که بشمرد خواهد سپه را نهان

همان جا به دو نیم باید زدن / فرو هشتن از کوه و باز آمدن

بهرام این کار را بر عهده می‌گیرد. برخورد بهرام با فرود بسیار زیبا و استادانه وصف شده است و از مهیج‌ترین قسمت‌های شاهنامه است:

چو بهرام بر شد به بالای تیغ / بغرید بر سان غرنده میغ

چه مردی بدو گفت بر کوهسار / نبینی هم لشگر بی شمار

فرودش چنین پاسخ آورد باز / که تندی ندیدی تو تندی مساز

فزونی نداری تو چیزی ز من / به گردی و مردی و نیروی تن…

بهرام پس از مدتی سخن گفتن فرود را می‌شناسد

بدو گفت بهرام کای نیک‌بخت / تویی بار آن خسروانی درخت

فرودی تو ای شهریار جوان / که جاوید بادی به روشن روان

بدو گفت بهرام بنمای تن / برهنه نشان سیاوش به من

به بهرام بنمود بازو فرود / ز عنبر به گل بر یکی خال بود

فرود از توس و لشگریانش دعوت می‌کند که یک هفته پیش او بمانند و پس از آن به توران بروند بهرام می‌گوید که پیغام را به توس می‌رساند

ولیکن سپهبد خردمند نیست / سر و مغز او از در پند نیست

و دیگر که با ما دلش نیست راست / که شاهی همی با فریبرز خواست

مرا گفت بنگر که بر کوه کیست / چو رفتی مپرسش که از بهر چیست

به گرز و به خنجر سخن گوی و بس / چرا باشد این روز بر کوه کس

اگر این سپهبد خیره‌سر رام شود خود او به مژده پیش فرود خواهد آمد ولی اگر جز او کسی بیاید فرود نباید بر او ایمن باشد. بهرام به نزد سپاه باز می‌گردد و به توس می گوید آن که بر سر کوه ایستاده فرزند سیاوش، فرود، است

تو را شاه کی‌خسرو اندرز کرد / که گرد فرود سیاوش مگرد

پند بهرام آتش خشم توس را تیزتر می‌کند و به داماد خود، ریونیز، فرمان می‌دهد:

یکی نامور خواهم و نام‌جوی / کزایدر نهد سوی آن ترک روی

سرش را ببرد به خنجر ز تن / به پیش من آرد بدین انجمن

تومار فاجعه از این پس به سرعت باز می‌شود و مانند قانون طبیعت آن‌چه بودنی است می‌شود؛ نه توس خودکامه‌ی خیره‌سر می‌تواند جز آن‌چه می‌کند بکند و نه فرود سرافراز دلاور چاره‌ای جز جنگیدن و کشته شدن دارد و پهلوانان و سرداران دیگر ایران، که همه مهر فرود را در دل دارند، مهره‌های بازی تقدیرند و جز جنگ و پیکار راهی دیگر ندارند.

فرود، نخست ریونیز داماد توس و آن‌گاه زرسپ پسر توس را می‌کشد.

چنین گفت با شاه‌زاده تخوار / که گر جست خواهی همی کارزار

نگر نامور توس را نشکنی / تو را آن به آید که اسب افکنی

و چون توس خود به جنگ می‌رود، فرود اسب او را با تیر می‌زند. سرداران ایران این خواری را تاب نمی‌آورند و لشگریان همه یورش می‌برند. لشگریان فرود نیز در دژ را می‌بندند. بیژن و رهام به فرود حمله می‌کنند و رهام از پشت فرود را با تیغ می‌زند فرود ناتوان به دژ باز می‌گردد و همان جا جان می‌دهد.

کنیزکان فرود از ترس اسیری خود را از دژ به پایین می‌اندازند و کشته می‌شوند و جریره پس از آنکه همه‌ی اسبان را می‌کشد دژ را آتش می‌زند و خود خودکشی می‌کند.

یکی آتشی خود جریره فروخت / همه گنج‌ها را به آتش بسوخت

بیامد به بالین فرخ فرود / یکی دشنه با او چو آب کبود

دو رخ را به روی پسر بر نهاد / شکم بر درید و برش جان بداد

داستان فرود از شاه‌کارهای فردوسی است و تراژدی به معنی واقعی کلمه است. چنان‌که «ژان انوی» می‌گوید این داستان مثل یک تراژدی بزرگ بی‌نقص و آرام‌بخش و روان است؛ محال است سیل خروشان فاجعه ناگهان باز ایستد یا تغییر مسیر دهد، آن‌چه بودنی است خواهد بود.

...

از سخنرانی شادروان دکتر محمود صناعی در تالار فردوسی دانشگاه تهران (۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۸)

برداشت از اینجا

پادشاهی ضحّاک تازی هزار سال بود

2010-11-12T07:25:00.001+03:30

شاهنامه - ضحاک - پادشاهی ضحاک تازی هزار سال بود

پادشاهی ضحّاک تازی هزار سال بود

	چو ضحّاک شد بر جهان شهریار	برو سالیان انجمن شد هزار
	سراسر زمانه بدو گشت باز	برآمد برین روزگاری دراز
	نِهان گشت کردار فرزانگان	پراگنده شد کام دیوانگان
	هنر خوار شد ، جادویی ارجمند	نِهان راستی ، آشکارا گزند
5	شده بر بدی دست دیوان دراز	به نیکی نرفتی سَخُن جز به راز
	دو پاکیزه از خانه ی جمّشید	برون آوریدند لرزان چو بید
	که جمشید را هر دو دختر بُدند	سر بانوان را چو افسر بُدند
	ز پوشیده رویان یکی شهرناز	دگر پاکدامن به نامْ ارنواز
	به ایوان ضحّاک بردندشان	بران اَژدَهافشن سپردندشان
10	بپروردْشان از ره جادویی	بیاموختْشان کژّی و بدخویی
	ندانست خود جز بد آموختن	جز از کشتن و غارت و سوختن
	چُنان بُد که هر شب دو مرد جوان	چه کهتر، چه از تخمه ی پَهلوان
	خورشگر ببردی به ایوان اوی	همی ساختی راه درمان اوی
	بکشتی و مغزش بپرداختی	مران اَژدها را خورش ساختی
15	دو پاکیزه از کشور پادشا	دو مرد گرانمایه ی پارسا
	یکی نام ارمایل پاکدین	دگر نام گرمایل پیش بین
	چُنان بُد که بودند روزی به هم	سَخُن رفت هر گونه از بیش و کم
	ز بیدادگر شاه و از لشکرش	وُزان رسم های بد اندرخَورش
	یکی گفت ما را به خوالیگری	بباید بر ِشاه رفت، آوری
20	وُزان پس یکی چاره یی ساختن	ز هر گونه اندیشه انداختن
	مگر زین دو تن را که ریزند خون	یکی را توان آوریدن برون
	برفتند و خوالیگری ساختند	خورش خود بی اندازه بشناختند
	خورش خانه ی پادشاه جهان	گرفت آن دو بیدار ِخرّم نِهان
	چو آمد بنزدیک خون ریختن	ز شیرین روان اندرآویختن
25	از آن روزبانان مردم کُشان	گرفته دو مرد جوان را کَشان
	زنان پیش خوالیگران تاختند	ز بالا به روی اندرانداختند
	پر از درد خوالیگران را جگر	پر از خون دو دیده ، پر از کینه سر
	همی بنگرید این بدان، آن بدین	ز کردار بیدادْ شاهِ زمین
	از آن دو یکی را بپرداختند	جزین چاره یی نیز نشناختند
30	برون کرد مغز سر گوسفند	بیامیخت با مغز آن ارجمند
	یکی را به جان داد زنهار و گفت	نگر تا بداری سر اندر نِهفت
	نگر تا نباشی به آبادْ شهر	ترا از جهان کوه و دشتست بهر
	به جای سرش زان سر بی بها	خورش ساختند از پی اَژدَها
	ازین گونه هر ماهیان سی جوان	ازیشان همی یافتندی روان
35	چو گِرد آمدی مرد ازیشان دویست	بران سان که نشناختندی که کیست
	خورشگر بدیشان بزی چند و میش	سپردی و صحرا نهادیْش پیش
	کنون کُرد از آن تخمه دارد نژاد	کز آباد ناید به دل بَرْش یاد
	پس آیین ضحّاک وارونه خوی	چُنان بُد که چون می بُدیْش آرزوی
	ز مردان جنگی یکی خواستی	بکُشتی که با دیو برخاستی
40	کجا نامور دختری خوبروی	به پردَه نْدَرون پاک بی گفت وگوی
	پرستنده کردیْش در پیش خویش	نه رسم کیی بُد نه آیین کیش

برداشت از سایت آریا بوم

گفتارهای نیک شما

شاهنامه - جمشید - گفتار اندر داستان مرداس

2010-11-04T11:26:00.006+03:30

گفتار اندر داستان مرداس

داستان مرداس را از اینجا گوش کنید
برای نوشتن پیام، روی خواندن مطالب دیگر کلیک کنید

75	یکی مرد بود اندرآن روزگار	ز دشت سُواران نیزه گزار
	گرانمایه هم شاه و هم نیک مرد	ز ترس جهاندار با باد سرد
	که مرداس نام گرانمایه بود	به داد و دِهش برترین پایه بود
	مر او را ز دوشیدنی چارپای	ز هر یک هزار آمدندی به جای
	همان گاو دوشا به فرمان بری	همان تازی اسپان همه گوهری
80	بز و شیرور میش بُد همچُنین	به دوشندگان داده بُد پاک دین
	به شیر آن کسی را که بودی نیاز	بدان خواسته دست بردی فراز
	پسر بُد مر این پاک دین را یکی	که از مهر بهرَه ش نبود اندکی
	جهانجوی را نام ضحّاک بود	دِلیر و سبکسار و ناپاک بود
	کجا بیوراسپش همی خواندند	چُنین نام بر پهلوی راندند
85	کجا بیور از پهلوانی شمار	بود بر زبان دری ده هزار
	ز اسپان تازی به زرّین ستام	وُرا بود بیور که بردند نام
	شب و روز بودی دو بهره به زین	ز راه بزرگی، نه از راه کین
	چُنان بُد که ابلیس روزی پگاه	بیامد بسان یکی نیکخواه
	دل مهتر از راه نیکی ببُرد	جوان گوش گفتار او را سپُرد
90	بدو گفت پیمانْت خواهم نُخُست	پس آنگه سَخُن برگشایم درست
	جوان نیک دل گشت فرمانْش کرد	چُنان چون بفرمود سوگند خَوْرد
	که راز تو با کس نگویم ز بُن	ز تو بشنوم هر چه گویی سَخُن
	بدو گفت جز تو کسی کدخدای	چه باید همی با تو اندر سرای
	چه باید پدرکه ش پسر چون تو بود	یکی پندت را من بیاید شُنُود
95	زمانه بر این خواجه ی سالخَورد	همی دیر مانَد، تو اندر نورد
	بگیر این سر ِمایه ور گاه اوی	تو را زیبد اندر جهان جاه اوی
	گر این گفته ی من تو آری به جای	جهان را تو باشی یکی کدخدای
	چو ضحّاک بشنید و اندیشه کرد	ز خون پدر شد دلش پر ز درد
	به ابلیس گفت این سَزاوار نیست	دگرگوی کین از در ِکار نیست
100	بدو گفت اگر بگذری زین سَخُن	بتابی ز سوگند و پیمان ز بُن
	بماند به گردنْت سوگند و بند	شوی خوار و ماند پدرْت ارجمند
	سر ِمردِ تازی به دام آورید	چُنان شد که فرمان او برگزید
	بپرسید کین چاره با من بگوی	چه روی است راه و بهانه مجوی
	بدو گفت من چاره سازم تو را	به خورشید سر برفرازم تو را
105	مر آن پادشا را در اندرسرای	یکی بوستان بُد گرانمایه جای
	گرانمایه شبگیر برخاستی	ز بهر پرستش برآراستی
	سر و تن بشستی نِهفته به باغ	پرستنده با او نبردی چراغ
	برآورد وارونه ابلیس بند	یکی ژَرف چاهی به ره بر، بکند
	سر تازیان مهتر نامجوی	شب آمد سوی باغ بنهاد روی
110	چو آمد به نزدیک آن ژرف چاه	یکایک نگون شد سر ِبختِ شاه
	به چاه اندر افتاد و بشکست پست	شد آن نیک دل مرد یزدان پرست
	پس ابلیس وارونه آن ژَرف چاه	به خاک اندرآگند و بسپَرد راه
	به هر نیک و بد شاه آزاد مرد	به فرزندبر نازده باد سرد
	همی پروریدش به ناز و به رنج	بدو بود شاد و بدو داد گنج
115	چُنان بدگهر شوخ فرزند اوی	نجُست از ره شرم پیوند اوی
	به خون پدر گشت همداستان	ز دانا شنیدستم این داستان
	که فرزند بد گر شود نرّه شیر	به خون پدر هم نباشد دِلیر
	مگر در نِهانش سَخُن دیگرست	پژوهنده را راز با مادرست
	سَبُک مایه ضحّاک بیدادگر	بدین چاره بگرفت گاه پدر
120	به سر برنهاد افسر تازیان	بریشان ببخشید سود و زیان
	چو ابلیس پیوسته دید آن سَخُن	یکی پند بَد را نو افگند بُن
	بدو گفت گر سوی من تافتی	ز گیتی همه کام دل یافتی
	اگر همچُنین نیز فرمان کنی	نپیچی ز گفتار و پیمان کنی
	جهان سربسر پادشاهی تراست	دَد و مردم و مرغ و ماهی تراست
125	چو این کرده شد ساز دیگر گرفت	یکی چاره کرد از شِگِفتان شِگِفت
	جوانی برآراست از خویشتن	سَخُن گوی و بینادل و پاک تن
	همیدون به ضحّاک بنهاد روی	نبودش جز از آفرین گفت و گوی
	بدو گفت اگر شاه را درخَورم	یکی نامور پاک خوالیگرم
	چو بشنید ضحّاک بنواختش	ز بهر خورش جایگه ساختش
130	کلید خورش خانه ی پادشا	بدو داد دستور فرمانروا
	فراوان نبود آن زمان پرورش	که کمتر بُد از کُشتنی ها خورش
	ز هر گوشت از مرغ و از چارپای	خورشگر بیاورد یک یک بجای
	به خونش بپرورد برسان شیر	بدان تا کند پادشا را دِلیر
	سَخُن هر چه گویدْش فرمان کند	به فرمان او دل گِروگان کند
135	خورش زرده ی خایه دادش نُخُست	بدان داشتش یک زمان تندرست
	بخورد و برو آفرین کرد سخت	مَژه یافت خواندش وُرا نیکبخت
	چُنین گفت ابلیس نیرنگ ساز	که جاوید زی شاد و گردن فراز
	که فردات زان گونه سازم خورش	کزو آیدت سربسر پرورش
	برفت و همه شب سِگالش گرفت	که فردا ز خوردن چه سازم شِگِفت
140	دگر روز چون گنبد لاژورد	برآورد و بنمود یاقوت زرد
	خورش های کبک و تذرو سَپید	بسازید و آمد دلی پر امید
	شه تازیان چون به خوان دست برد	سر کم خرد مهر او را سپرد
	سه دیگر به مرغ و کبابِ بره	بیاراست خوان از خورش یکسره
	به روز چهارم چو بنهاد خوان	خورش کرد از پشت گاو جوان
145	بدوی اندرون زعفران و گلاب	همان سالخورده می و مشک ناب
	چو ضحاک دست اندرآورد و خَورد	شِگِفت آمدش زان هُشیوار مرد
	بدو گفت بنگر که تا آرزوی	چه خواهی، بخواه از من ای نیکخوی
	خورشگر بدو گفت کای پادشا	همیشه بزی شاد و فرمانروا
	مرا دل سراسر پر از مهر تُست	همه توشه ی جانم از چهر تُست
150	یکی حاجتستم به پیروز شاه	وُگر چه مرا نیست این پایگاه
	که فرمان دهد تا سر کِتف اوی	ببوسم، بمالم برو چشم و روی
	چو ضحّاک بشنید گفتار اوی	نِهانی ندانست بازار اوی
	بدو گفت دادم من این کام تو	بلندی گِرَد زین مگر نام تو
	بفرمود تا دیو چون جفت اوی	همی بوسه داد از بر سُفت اوی
155	ببوسید و شد در زمین ناپدید	کس اندر جهان این شِگِفتی ندید
	دو مار سیاه از دو کِتفش برُست	غمی گشت و از هر سویی چاره جست
	سرانجام ببرید هر دو ز کِفت	سَزد گر بمانی بدین در شِگِفت
	چو شاخ درخت آن دو مار سیاه	برآمد دگرباره از کِتف شاه
	بزشکان فرزانه گرد آمدند	همه یک بیک داستان ها زدند
160	ز هر گونه نیرنگ ها ساختند	مران درد را چاره نشناختند
	بسان بزشکی پس ابلیس تفت	به فرزانگی نزد ضحّاک رفت
	بدو گفت کین بودنی کار بود	بمان تا چه گردد، نباید درود
	خورش ساز و آرامشان ده به خَورد	نباید جزین چاره یی نیز کرد
	بجز مغز مردم مده شان خورش	مگر خود بمیرند ازین پرورش
165	سر نرّه دیوان ازین جست و جوی	چه جست و چه دید اندرین گفت و گوی
	مگر تا یکی چاره سازد نِهان	که پردخت ماند ز مردم جهان
	از آن پس برآمد از ایران خروش	پدید آمد از هر سویی جنگ و جوش
	سیه گشت رخشنده روز سَپید	گسستند پیوند با جمّشید
	برو تیره شد فرّهِ ایزدی	به کژّی گرایید و نابخردی
170	پدید آمد از هر سویی خسرَوْی	یکی نامجویی ز هر پهلَوْی
	سپه کرده و جنگ را ساخته	دل از مهر جمشید پرداخته
	یکایک بیامد از ایران سپاه	سُوی تازیان برگفتند راه
	شنیدند کانجا یکی مهترست	پر از هول شاه اَژدَها پیکرست
	سُواران ایران همه شاه جوی	نِهادند یکسر به ضحّاک روی
175	به شاهی برو آفرین خواندند	وُرا شاه ایران زمین خواندند
	مران اَژدَهافَش بیامد چو باد	به ایران زَمین تاج بر سر نِهاد
	ز ایران و از تازیان لَشکری	گزین کرد گردان هر کِشوری
	سُوی تخت جمشید بنهاد روی	چو انگشتری کرد گیتی بر اوی
	چو جمشید را بخت شد کُندرو	به تنگ اندر آمد سپهدار نو
180	برفت و بدو داد تخت و کلاه	بزرگی و دیهیم و گنج و سپاه
	نِهان گشت و گیتی بر او شد سیاه	سپردش به ضحّاک تخت و کلاه
	چو صد سالش اندر جهان کس ندید	برو نام شاهی و او ناپدید
	صدم سال روزی به دریای چین	پدید آمد آن شاه ناپاک دین
	نِهان بود چند از بد اَژدَها	نیامد به فرجام هم زو رها
185	چو ضحّاکش آورد ناگه به چنگ	یکایک ندادش سَخُن را درنگ
	به اَرّه ش سراسر به دو نیم کرد	جهان را از او پاک پر بیم کرد
	شد آن تخت شاهی و آن دستگاه	زمانه ربودش چو بیجاده کاه
	ازو بیش بر تخت شاهی که بود	بدان رنج بردن چه آمدْش سود
	گذشته برو سالیان هفتصد	پدید آوریده همه نیک و بد
190	چه باید همی زندگانی دراز	چو گیتی نخواهد گشادنْت راز
	همی پروراندْت با شهد و نوش	جز آوای نرمت نیارد به گوش
	یکایک چو گویی که گسترد مهر	نخواهد نمودن به بد نیز چهر
	بدو شاد باشی و نازی بدوی	همه راز دل را گشایی بدوی	(!)
	یکی نغز بازی برون آورد	به دلتْ اندر از درد خون آورد

گفتارهای نیک شما

جمشید در ادبیات و اسطوره و تاریخ و...

2010-10-20T15:21:00.003+03:30

نام و دوران جمشید همیشه از نگاه های مختلف قابل بررسی بوده از پی ریزی پرشکوه ترین و کهن ترین جشن ملی ایرانیان گرفته تا نشانه های نخستین جرقه های آرزومندی انسان برای پرواز و کشف اقلیم های ناشناخته و ریسندگی و معماری و جام و تختی که بارها و بارها در شعر شاعران ایران زمین تکرار شده.

از طرفی تکرار نام جمشید و وقایع مختلف روزگار او در کتاب‌ها و نوشته‌های مختلفی مثل اوستا، تاریخ طبری، روضه الصفا، ودای هندوان و .... باعث شده که روایت های مشابه و مخالفی درباره این پادشاه اساطیری ایران وجود داشته باشد که جمع‌آوری، بازخوانی و مقایسه این روایت ها، اشعار و نقل قول‌ها در قالب یک کتاب جداگانه – اگر تا به حال انجام نشده باشد –کار تحقیقی خوبی می‌تواند باشد، بررسی همین منابع به ما نشان می دهد که مثلن موضوع ابیات:

چنین سال سیصد همی رفت کار/ ندیدند مرگ اندر آن روزگار
ز رنج و زبدشان نبود آگهی/ میان بسته دیوان به سان رهی

در اوستا هم هست و طبق درخواست جمشید از اهورامزدا، در دوران پادشاهی او از باد سرد و گرم و و بیماری و مرگ بر روی زمین اثری نبود.
و یا بسیاری از بخش‌های مورد اشاره فردوسی مانند به فرمان درآوردن دیوان و ساختن سلاح و آوردن بوی های خوش و جشن نوروز و حتی دسته بندی های طبقاتی در تایخ طبری هم آمده است.
یکی دیگر از این گوناگونی ها بخش چگونگی بریدن فره ایزدی از جمشید است که از زبان مولف تاریخ طبری به عنوان یکی از منابع اسلامی چنین بیان شده:‌
"پس روزی (جمشید) تنها نشسته بود، ابلیس فروشد و پیش او بیستاد، جمشید بترسید، او را گفت تو کیستی؟ گفت من یکی‌ام از فرشتگان آسمان آمدم تا تو را نصیحت کنم، جم گفت گو تا چه نصیحت داری؟ گفت مرا بگوی نخست که تو کیستی؟ جم گفت: من یکی از فرزندان آدمم، گفت: نیستی که تا بر زمین چند آدمی بیمار شد و بمرد، اگر تو فرزند آدم بودی، تو را نیز مرگ و بیماری بودی، تو خدای زمین و آسمانی و تو خود را نشناسی، تو بر آسمان بودی و این زمین را تو آفریدی، بر آسمان کار آسمان‌ها راست کردی و بر زمین آمدی تا کار زمین راست کنی و داد گستری و باز به آسمان شوی. اکنون خویشتن را فراموش کردی و من از فریشتگان تو یکی‌ام و تو را بر من حق بسیار است و بیامدم که تو را آگاه کنم و تو این داد بر خلق زمین بگستردی. ایشان را بفرمای تا تو را پرستند، هر که فرمان کند او را پاداش نیکوی کن و هر که فرمان نکند او را بر آتش بسوزان، جمشید گفت: چه حجت است بر آن که من خدایم؟ ابلیس گفت حجت آن است که من فریشته ام و آدمی را بینم و آدمی فریشته را نبیند و تو مرا همی بینی معاینه و این بگفت و ناپیدا شد و جمشید را گفتار ابلیس اندر دل کار کرد..."

از پیام شهرزاد گرامی بر داستان جمشید

دوستان و همراهان گرامی
در این یادداشت با پیام های شما، به بررسی بیشتر آن چه شهرزاد گرامی به آن اشاره کرده اند، می پردازیم.

عکس از اینجا

گفتارهای نیک شما

*****

نوشتاری که در ادامه خواهید خواند، برگردان درسهای دکتر محجوب در باره ی جمشید است که شهرزاد گرامی آن را پیاده سازی کرده اند.
شما می توانید به پیوند حاشیه بروید و درسهای دکتر محجوب را آنجا دریافت نمایید

بعد از دوران تهمورث ديوبند، دوران جمشيد كه دوره فوق‌العاده مهمي براي جامعه ايراني است، فرا مي‌رسد. جمشيد هم پادشاه افسانه‌اي بسيار كهني است. براي اين كه به اين روزگار درست توجه شود، لازم است يادآور شوم كه نام جمشيد نه تنها در اوستا بلكه در كتاب مقدس هندوان هم آمده است و اين نشانه آن است كه در روزگار جمشيد هنوز شاخه ايراني از شاخه هندي جدا نشده بوده است. آن چه درباره جمشيد روايت شده همه‌اش در شاهنامه نيامده و قسمت بيشتر آن به تفصيل در اوستا آمده است.

جمشيد بزرگترين پادشاه اساطيري ايران است كه بسياري از سنت‌هاي ايراني را به او نسبت داده‌اند. نام جمشيد در اوستا آمده است، نامش دو جزء است مركب از"جم" و "شيد". در ترجمه‌اي كه از "شيد" مي‌كردند تا مدت‌هاي مديد "شيد" را به معناي تابناك و رخشان مي‌گرفتند بنابراين معناي جمشيد مي‌شد "جم تابناك" ولي اخيرن يكي از محققان گفته است كه واژه شيد به معناي پادشاه است و جمشيد يعني "شاه جم".

در "شاهنامه" آمده است بعد از اين كه جمشيد به پادشاهي نشست، اولين كاري كه كرد ساختن سلاح‌هاي جنگي بود. چنان كه ديديم در دوران هوشنگ با مهار شدن آتش، بشر آهنگري پيشه كرد و آهن را از سنگ جدا كرد. بايد توضيح بدهم كه در ابتداي كار كه آهن به دست بشر افتاد، آن را از طريق ذوب سنگ‌هاي آهن به دست نياورد بلكه از طريق سنگ‌هاي آسماني كه بر زمين فرو مي‌افتادند و اكثر بلكه تمام آن‌ها آهن خالص بودند اين‌ سنگ‌ها را به دست مي‌آوردند و در نتيجه گرم كردن با آتش با آن انواع وسايل آهنين را مي‌ساختند. حتي در قرآن هم آيه‌اي كه درباره آهن هست، اشاره گونه‌اي به اين مطلب دارد در آيه مي‌فرمايد: ما آهن را فروفرستاديم، آهن را نازل كرديم معناي نازل كردن اين است كه آهن از آسمان به زمين آمده و اين درست است.

جمشيد نخستين پادشاهي است كه پنجاه سال از روزگار بسيار دراز زندگاني خودش را - كه به روايت شاهنامه هفتصد سال است و گاهي تا نهصد سال هم ياد شده - صرف ساختن سلاح‌هاي گوناگون كرد. پنجاه سال دوم را صرف تكميل كار ريسندگي و بافندگي و تهيه جامه‌هاي مختلف از مواد گوناگون اعم از پنبه و پشم و ابريشم و ... كرد. در پنجاه سال سوم حادثه بزرگي اتفاق افتاد و آن تقسيم مردم بود به طبقات اجتماعي گوناگون.

در جوامع بسيار ابتدايي بيش از سه طبقه وجود نداشته است: جنگجويان، روحانيان و كشاورزان كه اين كشاورزان كارهاي صنعتي خودشان را هم خودشان انجام مي‌دادند و صنعت و پيشه‌هاي دستي به صورت رسته مستقلي در جامعه وجود نداشت. اين لغت‌هاي اهتوخشي و نيساريان و ... كاملن تحريف شده. مثلن "نيساريان" ظاهرن بايد رشتاريان باشد كه مخفف ارتشتاريان است يعني گردونه سواران به معناي سپاهيان و سپاهيان ارابه سوار و مردان جنگي يا مثلن "اهتوخشي" مقصود هوتخشان است كه به معناي صنعت‌گران و دست‌ورزان است. به هر حال فردوسي مي‌گويد پنجاه سال دوران جمشيد هم به كار تقسيم طبقات اجتماعي صرف شد. بعد از او ديوان را كه در دوران تهمورث سر به اطاعت فرود آورده بودند، به كار گرفت. بنابراين بنايي، ساختن منزل، اقامتگاه، كاخ‌هاي بلند و گرمابه‌ها به دستور جمشيد توسط ديوان انجام شد. پس از اين به استخراج معادن و پيدا كردن گوهرها از يك سو و از سوي ديگر به پديد آوردن بوي‌هاي خوش چه عطرهاي نباتي (بان، كافور و گلاب و ...) چه عطرهاي حيواني (مشك، عنبر و ...) پرداخت. پزشكي و داروها را نيز در اين دوران مي بينيم. بنابراين مي‌بينيم بعد از اين كه ضروريات اوليه زندگي كه خوردن و پوشيدن و خفتن باشد، پيدا شد، كم‌كم به كارهاي فرعي كه اجتماع را به تكامل مي‌برد، پرداختند. پنجاه سال هم به كشتي راني و فنون دريانوردي و گرفتن ممالك ديگر پرداخت. بعد از اين كه تمام اين مسايل درست شد مي‌گويد تختي ساخت كه او هر وقت مي‌خواست ديو آن تخت را برمي‌داشت و به آسمان مي‌برد بنابراين يكي از نخستين افسانه‌هايي كه مربوط به پرواز آدمي مي‌شود، همين قصه جمشيد است.

جشن نوروز كه بزرگترين جشن ملي ماست به نام جشن جمشيدي شناخته شده و بنيانگزارش جمشيد است. در مورد هرمز فرودين بايد بگويم كه در ايران باستان هفته نبوده و سال 12 ماه سي روز بوده و هر روز ماه يك اسم به نام يكي از مهين فرشتگان داشته كه 12 روزش هم همان اسم‌هايي كه الان نام ماه‌هاي سال خورشيدي ما هست. به روز اول هر ماه "اورمزد روز" مي‌گفتند، بنابراين سر سال نو هرمز فرودين برآسوده از رنج روي زمين : يعني اورمزد روز از فروردين ماه (اول فروردين) كه تخت جمشيد رو به هوا بردند و نوروز نام گرفت. غير از اين در شاهنامه چيزي نيست درباره جمشيد جز اين كه مي‌گويد بعد جمشيد ناسپاسي پيشه كرد از يزدان پاك و نتيجه اين شد كه فره پادشاهي از او بريد و ضحاك به او چیره شد.

در منابع ديگر مواردي در مورد جمشيد آمده كه در شاهنامه به آن‌ها اشاره نشده است، يكي از مهم‌ترين اين منابع كتاب ديني ايران باستان "اوستا" است در قديم ترين قسمت اوستا كه تقريبن يقين است كه سخنان خود زرتشت است جمشيد را از گناهكاران ياد كرده و اين شباهت داره تا حدي به آنچه در ودا آمده است. باز در اين مراجع آمده است كه جمشيد در اواخر عمرش به واسطه دروغ‌گويي و خودستايي مورد غضب پروردگار قرار گرفت و فر پادشاهي از او رفت. جايي كه به تفصيل در اوستا درباره جمشيد گفتگو شده در فرگرد دوم ونديداد است. ونديداد قسمت حقوقي اوستا است و در آنجا اول گفتگو مي‌شود كه اهورامزدا به جمشيد پيشنهاد كرد كه آيا تو پيامبري مي‌خواهي و رهبري مردم و دين گستري را يا پروردن مردم و فرماندهي بر آن‌هارا؟ جمشيد مي‌گويد: اي اهورامزدا من توانايي دين گستري ندارم ولي آماده‌ام براي فرمان روايي به مردم؛ اهورامزدا اين را از او قبول مي‌كند و او را به پادشاهي در جهان مستقر مي‌سازد و مي‌گويد من وسايلي به تو مي‌دهم كه تو بتواني به بهترين صورتي فرمانروايي كني‌. جمشيد از اهورامزدا مي‌خواهد كه در هنگام سلطنت من نبايد باد سرد و گرم باشد و نه بيماري و مرگ وجود نداشته باشد. اهورامزدا مي‌گويد من به جم دو ابزار دادم يكي نگين زرين و ديگري عصاي زرنشان و اين‌ها نشانه پادشاهي بود. البته چون باز بحث درباره قسمت اساطيري شاهنامه است بايد بگويم كه از آن روزگاري كه اقتصاد شباني و دام پروري وجود داشت، چوپان يكي از وسايلي كه براي مبارزه با آفت ها در دست چوپان داشت، يك عصا بود. چوبدستي در حقيقت و حتي اين عصا رو ما در داستان هاي ديني و داستان‌هاي پيامبران هم مي‌بينيم، عصاي معجزه آساي موسي كه آن هم از پيامبر ديگري به نام شعيب -كه پدر زن موسي بود - به موسي رسيده بود. در تمام دستگاه هاي سلطنت هم يك عصا يا يك چماق زرين يا نقره نشان جزء تشريفات سلطنتي است و پادشاه و پيامبر را به عنوان چوپان و مردم را به عنوان رمه مي شناسند و اين است كه عصا نشان فرمان روايي و پادشاهي است چنان كه عصاي چوپان نشان دفاع از رمه است و نگين به منزله مهر است كه فرمان پادشاهي را با آن مهر مي كردند و در حقيقت اين دو وسيله، ابزار پادشاهي است كه بعد هم به ديگر پادشاهان مي‌رسد و به صورت سنت برقرار مي شود. اما بر طبق وعده اي كه اهورامزدا به جمشيد داده بود در دوران او پيري و بيماري و مرگ نبود. 300 سال از پادشاهي جمشيد گذشت زمين از چارپايان خرد و بزرگ، مرغكان، مردم و سگ‌ها و شعله هاي سرخ آتش پر شد به طوري كه جا به چارپايان خرد و بزرگ تنگ گرديد پس از آن من (اهورامزدا) جم را آگاه كردم و گفتم اي جم زيبا! زمين از چارپايان خرد و بزرگ و مردم و سگ‌ها و مرغكان و شعله‌هاي آتش سرخ پر شده و جا به ستوران خرد و بزرگ تنگ گرديده آن گاه جم در نيمروز به سوي فروغ روي نموده به راه خورشيد درآمد يعني به سمت شرق رفت. با نگين زرين خويش زمين را بسود و با عصاي زرنشان خويش بر آن بماليد و گفت اي سپندارمذ محبوب (فرشته موكل و نگهبان زمين) پيش رو و خويشتن بگشاي تا چارپايان خرد و بزرگ و مردمان را در بر تواني گرفت، پس زمين دامن بگشود و يك ثلث بزرگتر گرديد. چارپايان خرد و بزرگ و مردمان به ميل و آرزوي خويش جا گزيدند. بنابراين بعد از 300 سال از پادشاهي جمشيد كه زمين به دليل نبودن پيري و بيماري و مرگ تنگ مي شود، جمشيد به سوي مشرق مي رود و از اهورا مزدا درخواست مي‌كند و به وسيله وسايل پادشاهي‌اش از فرشته موكل زمين مي‌خواهد كه يك ثلث زمين بزرگتر شود؛ بدين ترتيب سيصد سال ديگر هم مي‌گذرد اين زمين باز دوباره بر جانوران تنگ مي‌شود بار ديگر جمشيد همين كار را به همين تفصيل و ترتيب مي‌كند كه تمام شرح آن كامل در اوستا آمده كه اين تفصيل جزء سبك آثار قديمي است باز جمشيد همين كار را مي‌كند و زمين گسترده مي‌شود و مي‌تواند تا 300 سال ديگر مردم را در برگيرد. بار سوم باز اين كار تكرار مي شود و زمين يك ثلث ديگر بزرگتر مي شود. ظاهرن داستان جمشيد و داستان گسترده شدن زمين طي نهصد سال اشاره سمبليك و نمادي هست به مهاجرت اقوام هند و ايراني يعني بعد از اين كه جمعيت احيانن در هندوستان زياد شده بود و شاخه ايراني مي‌خواسته است از شاخه هندي جدا شود، رو به سمت مشرق آمدند چنان كه گفته مي‌شود كه جمشيد رفت به سوي خورشيد اين نشان مهاجرت اقوام ايراني و سرانجام كشف كشورها و سرزمين‌هاي تازه و سرانجام جايگزين شدن در آن‌هاست كه به صورت معجزه گسترش زمين در داستان جمشيد منعكس شده است. پس از اين ماجرا حادثه تازه‌اي پديد مي آيد. اهريمن در اين نهصد سال دستش از زمين كوتاه بوده و زيان كاري نمي‌توانسته بكند ولي نيروي خودش رو گرد مياورد و نتيجه‌اي كه از اين گرفتاري حاصل مي‌شود اين است. اهورامزدا به جم گفت: اي جم زيبا به جهان مادي زمستان سختي خواهد رسيد و سرماي شديد تباه كننده از پي درآيد، دانه‌هاي برف از بلندترين كوه به بلندي چند ارش (از آرنج تا سرانگشت) ببارد يك ثلث از جانوران هلاك شود چه در محل‌هاي هولناك، چه در بالاي كوه‌ها، چه در دره‌ها بعد هم سيل مي‌آيد و ... خلاصه اهورامزدا مي گويد كه طوفان برفي وجود دارد. اين قصه طوفان داستان مفصلي است در قرآن مجيد هم طوفان نوح آمده است. در افسانه هاي بابلي و آشوري هم افسانه طوفان هست در يكي از قديم ترين آثار ادبي دنيا كه به دست ما رسيده است به نام حماسه گيل گمش باز افسانه طوفان هست، در ميان افسانه‌هاي چين و ژاپن باز افسانه طوفان هست. منتها اين افسانه در هر مملكتي با اوضاع و احوال اقليمي و جغرافيايي آن مملكت تطبيق شده است، از جمله در ايران چون مملكتي بوده است كه برف‌هاي سنگين در زمستان مي باريده و موجب خسارات بسيار مي‌شده از جمله اين كه وقتي برف زمين را فرا مي‌گرفته تمام دد و دام از بين مي رفتند چون خوراك نداشتند. حتي ستور يعني حيوانات اهلي هم خوراك پيدا نمي كردند براي خوردن و صاحبانشان مجبور مي شدند يا آن ها را بكشند و يا خود مي‌مردند به همين دليل افسانه طوفان در ايران تغيير شكل داده و به صورت طوفان برف درآمده است. براي طوفان آب داستان كشتي نوح هست كه معروف هم هست. منتها وسيله دفاع در برابر طوفان برف چيست؟ يعني اهورامزدا كه فرا رسيدن چنين طوفاني را پيش بيني مي‌كند، چه تدبيري پيشنهاد مي كند براي حفظ مردم؟ تدبيرش اين است كه اهورامزدا به جم دستور مي‌دهد يك باغ در زير زمين بسازد كه در اوستا به نام "ور" ناميده شده و در اصطلاح "ور جم كرد" ناميده مي‌شود يعني وري كه جمشيد آن را ساخته. در متن اوستا به وسيله اهورامزدا طول و عرض و ترتيبات و پنجره‌هايي كه اين باغ بايد داشته باشد تا نور بگيرد از خارج و ساير مسايل و ذخايري كه بايد بياورند براي اين‌ها گفته مي‌شود و بعد به جمشيد سفارش مي‌شود كه از هر جانور مفيدي بهترين شان را يك جفت انتخاب كند (مثل همان كاري كه در طوفان نوح انجام شده بود) و در باغ بياورد از مردم هم بهترين و سالم ترين آن ها را در باغ بياورد و آنجا گفته مي‌شود كه گوژپشت و پوسيده دندان و كساني كه عيب هاي ظاهري و باطني دارند جزو ساكنان ور نياورد و گروهي را بياورد در اين باغ زندگي‌شان را ادامه دهند تا طوفان برف فرو بنشيند و بعد اين‌ها بيرون بيايند و دوباره زندگي شان را ادامه دهند. اين باغ پنهان از يك جهت به كشتي طوفان نوح شباهت دارد كه در آن داستان، طوفان هم آب سراسر زمين را فرا مي گيرد و زندگي در يك نقطه فقط در كشتي نوح محافظت مي‌شود. از جهت ديگر اين باغ شباهت دارد به باغ ارم ذات العماد كه داستانش در قرآن آمده يكي از پادشاهان قوم عاد به نام شداد كه داستان بهشت خدا را شنيده بود گفت من عين بهشت خدا را روي زمين با همان تفصيل مي سازم. زحمت بسياري كشيد و تحصيلات زيادي كه در تفسير سوره عاد آمده است در قرآن كه چه كردند و چه وسايلي فراهم آوردند و سال ها چه كساني را به كار گماشتند بالاخره باغي با اوراق زرين و مشك و عنبر به جاي خاكش و جواهر به جاي سنگ ريزه اش و ... درست كردند و روزي كه شداد مي‌خواست برود در آن باغ و از زيبايي‌اش بهره مند بشود، خداوند پيش از رسيدن به در باغ جان او را گرفت و بعد مساله مهمي كه در اين داستان هست و شباهت دارد به باغ جم كرد اين است كه مي گويد بعد خداوند اين باغ را از چشم آدميان پنهان كرد و ديگر كسي اثر اين باغ را بر روي زمين نديد.

در بعضي از تفسيرها و نيز در حكايتي در كتاب هزار و يك شب آمده است كه پس از پنهان شدن باغ ارم از نظر جهانيان فقط يك تن به آنجا راه پيدا كرد و اين در زمان معاويه بن ابوسفيان بود شخصي به نام عبدالله بن ابي قلابه گفتند شتري گم كرده بود كه رفت در حين جستجويي كه مي كرد رفت درش را باز كرد و باغ را ديد و داستانش را براي ديگران تعريف كرد. پس از ناسپاسي جمشيد، فر ايزدي از او گريخت. گفته‌اند و نوشته‌اند كه فر ايزدي سه بار به صورت مرغي از او جدا شد؛ بار اول آن فر به ايزد مهر پيوست. بار دوم به فريدون پيوست كه فريدون توانست به وسيله آن ضحاك را مغلوب كند و بار سوم كه فر از جمشيد جدا شد به گرشاسب پيوست و گرشاسب امروز جزو جاويدانان است و در خواب است و در آخرالزمان كه ضحاك از بند رها مي‌شود و شروع مي كند به آشوب كردن در دنيا، باز گرشاسب هست كه به نيروي آن فر مي‌آيد و ضحاك را مي‌كشد. در هر صورت پس از جدا شدن فر است كه جمشيد ناچار مي شود تخت و تاج را به ضحاك بسپرد و در گيتي سرگردان بشود در نواحي مختلف و گفته‌اند كه در زابل و چين و... بوده و صد سال متواري بوده است. داستان دو نيم شدن جمشيد با اره هم بسيار شبيه است دو نيم شدن زكرياي پيامبر از پيغمبران يهود با اره؛ گفته بودند كه زكريا از بيم دشمنان گريخت و در درختي پنهان شد و به او دست پيدا نكردند تا وقتي كه ابليس آمد و با خود اره دو سر را آورد و مخالفان را راهنمايي كرد كه اين وسيله‌اي است كه مي‌توان با آن درخت را از طول بريد و به دو نيم كرد و درخت را دو نيم كردند و زكريا هم با درخت به دو نيم شد.

در روضه الصفا گفته شده است كه جمشيد به درختي پناه برده بود و او را به دو نيم كردند. البته در بعضي نسخ گفته‌اند با اره ميان دو جمشيد را به دو نيم كردند ولي معتبرترين است كه گفتم. در روايت هاي زردشتي هم آمده است كه كسي به امر ضحاك جمشيد را به دو نيم كرد، برادر خود او بود مردي به نام سپيد ور.

اين شباهت ها بين اين قصه‌ها به دليل آن است كه اين اقوام ارتباط بسيار بسيار كهني دارند و اين داستان ها هزاران سال پيش از اين از اقليمي به اقليمي و از كشوري به كشوري سفر كرده و در نتيجه آثارش و شباهت‌هايش در اين قصه‌ها به جا مانده است. قسمت بسيار كوچك ديگري كه در داستان جمشيد است اين است كه او در سال‌هاي گرفتاري و دربه دري بر مي‌خورد به دختر پادشاه زابل كه با او ازدواج مي‌كند و نتيجه اين ازدواج به وجود آمدن خاندان پهلواني ايران و نياكان رستم است. به اين موضوع وقتي به قسمت حماسي شاهنامه و بحث رستم و پدران و نياكانش رسيديم، خواهيم پرداخت.

پرواز پروانه

گفتار اندر زادن منوچهر از مادر

﻿شاهنامه - فریدون - گفتار اندر نامه فرستادن شاه آفریدون به سلم و تور

بیت هایی برگزیده از شاهنامه

شاهنامه - فریدون

فریدون - پادشاهی فریدون پانصد سال بود

فرنگیس

شاهنامه - ضحاک-گفتار اندر رفتن فریدون به جنگ ضحاک

گفتار اندر داستان کاوه ی آهنگر با ضحاک تازی

شاهنامه - ضحاک - گفتار اندر زادن آفریدون از مادر

گفتار اندر زادن آفریدون از مادر

گفتار اندر خواب دیدن ضحاک

عکس از روی جلد کتاب افسون فریدون- سوشیانت مَزدیَسنا

نگاره ای بر روی یک مهر استوانه ای ِ ایرانی با پیشینه 4500 ساله

گفتار اندر خواب دیدن ضحاک

خزان در شاهنامه

پادشاهی ضحّاک تازی هزار سال بود

پادشاهی ضحّاک تازی هزار سال بود

شاهنامه - جمشید - گفتار اندر داستان مرداس

جمشید در ادبیات و اسطوره و تاریخ و...

شاهنامه - فریدون - گفتار اندر نامه فرستادن شاه آفریدون به سلم و تور